BAKI,AzerVoice Analitik Təhlil Mərkəzi
1973-cü il 6 Oktyabr savaşı İsraili necə təəccübləndirdisə, 2023-cü il 7 Oktyabrda baş verən “Əqsa Tufanı” da bir o qədər sarsıdıcı oldu. Bu iki savaş arasında düz 50 il fərq olsa da, hər biri tarixi mərhələlərin sonunu və yenisinin başlanğıcını simvolizə edir. Birincisi ərəb dövlətlərinin İsrailə qarşı sonuncu klassik müharibəsi oldu və Misirlə sülh müqaviləsi ilə nəticələndi. İkincisinin – “Əqsa Tufanı”nın – nəticələri isə hələ tam görünməsə də, bölgədə “milis əsri”nin və İranın Fələstin bəhanəsi ilə regiona nüfuzunun sonunu xəbər verir.
Sadat barışa getdi, bəs HƏMAS...?
1973-cü ildən sonra Misir prezidenti Ənvər Sadat sülh yolunu seçdi. Baxmayaraq ki, o dövrün bəzi ərəb dairələri onu “xain” adlandırdı, bir çoxları isə onu zamanını qabaqlayan, müdrik qərar verən lider hesab etdi. Sadat torpağını geri aldı və ölkəsini növbəti savaşlardan xilas etdi.
Bəs eyni sual HƏMAS üçün keçərlidirmi? 7 oktyabrda İsraili vuran HƏMAS barış yolunu seçə bilərdimi? Cavab sadə deyil. Sadat misirli idi və milli maraqlar əsas idi. HƏMAS isə bölgədəki daha geniş – İran yönümlü – regional gündəmin tərkib hissəsidir. HƏMAS liderləri dəfələrlə bəyan ediblər ki, onların mübarizəsi Fələstin dövləti üçün olmaqla yanaşı, təşkilatın öz varlığı üçündür. İsrail isə bu hücumdan sonra yalnız bir şeyi qəbul edəcəkdi – tam təslimiyyət.
İsrail illərdir hazırlaşırdı
İsrail üçün 7 oktyabr sürpriz oldu, lakin sonrakı hadisələr göstərdi ki, bu savaş Tel-Əvivin uzun illər öncədən planlaşdırdığı strateji bir mərhələ idi. Fordo və Nətənz kimi obyektlərə hücum, İsmayıl Haniyyənin, Fəttah Şükürün və Həsən Nəsrullahın hədəfə alınması, Dəməşqdə İran konsulluğuna zərbə, hətta İranda daxildən həyata keçirilən əməliyyatlar bunu sübut edir. İsrail yalnız “qolları” deyil, “başı” – yəni İranın özünü də hədəf seçmişdi.
İdeoloji savaşların sonu
Əgər bu müharibənin sonunda İran danışıqlar masasına geri dönərsə – istər şərtlərə görə bu “təslimiyyət” adlandırılsın, istərsə də “görüş” – hər iki halda bu, İran İslam Respublikasının bölgədəki ideoloji layihəsinin sonudur. Artıq Fələstin “bəhanəsi” kimi istifadə edilə bilməyəcək.
Eyni şəkildə HƏMAS da ideologiyanı dövlətin və xalqın üzərinə qoyduğu üçün uduzdu.
İki cəbhə, bir nəticə: Uduzan həm də İsraildir
İran və onun müttəfiqləri ideologiyaya qapılaraq dövləti məhv etdilər. Ancaq bu savaşda uduzan yalnız onlar deyil. İsrailin özü də hazırda radikal ideologiya ilə idarə olunur. Müharibədən sonra bu sual onun qarşısında dayanacaq: O, radikalların təsiri altında qalacaq, yoxsa beynəlxalq hüququ tanıyan dövlət kimi rasional davranacaq?
Bütün bu suallara indi cavab vermək çətindir. Amma bir həqiqət aydındır – bu savaş digər savaşlardan fərqlənir. Burada tək qalib yoxdur. Bu, həm də İsrail üçün, həm də İran üçün, həm də Fələstin üçün dağıdıcı bir dönüş nöqtəsidir. Tarixin bu səhifəsi həm bölgədə, həm də dünyada ideoloji savaşların sonunu yazır.