Bəzi xalq nəğmələri var ki, onlar sadəcə musiqi deyil, bir millətin tarixini bədii dillə kodlaşdıran yaddaş kitabəsidir. İraq musiqi irsinin ən parlaq incisi olan “Chalchal alayya el rumman”, ilk baxışda bir qızın məcburi evliliyə etirazı və ailəsinin yanına dönmək istəyi kimi görünsə də, əslində 1920-ci illərdə İraqın ingilis işğalına qarşı gizli siyasi etiraz manifestidir.

Son illər Azərbaycanın musiqi məkanında, kütləvi şənliklərdə və xüsusilə sosial şəbəkələrin yerli seqmentində ərəb musiqisinə olan maraq kəskin şəkildə artıb. Aparılan müşahidələr və rəqəmsal platformaların statistik təhlili göstərir ki, dil fərqinə baxmayaraq, bəzi ərəb bəstələri ölkəmizdə trendə çevrilərək uzun illərdir öz populyarlığını itirmir.

Şərq musiqisində səs sadəcə texniki diapazon və ya not dəqiqliyi ilə ölçülmür. Şərq dinləyicisi üçün ən mühüm meyar səsdəki “şəcən” - yəni dinləyicinin daxilini göynədən, səs tellərinin titrəyişindən qopan kədər və səmimiyyətdir. Azərbaycan muğam sənətində özünəməxsus zildəki boğaz vurğuları, yanğılı fəryadı və səsinin kədərli “qırılmaları” ilə seçilən Könül Xasıyevanın ərəb musiqi dünyasındakı vokal və estetik qarşılığı Fədvə Əl-Malikidir.

Azərbaycanın Əməkdar artisti, özünəməxsus vokal məktəbinin yaradıcısı, güclü, coşqun və eyni zamanda son dərəcə lirik səs diapazonuna malik Aybəniz Haşımova milli musiqi tariximizin ən parlaq və fədakar simalarından biridir. O, yalnız böyük səhnələrin ifaçısı deyil, həm də gənc nəslin yetişməsində müstəsna rol oynayan (“Bülbüllər” qrupu və sənət akademiyası vasitəsilə) bir pedaqoqdur. Aybəniz xanımın sənət taleyi, musiqiyə gətirdiyi vokal dramatizmi və ən əsası fədakar ana statusu onun yaradıcılığını Şərq mühiti ilə sıx birləşdirir.

Bu mahnı qəlbin ən dərin guşələrində gizlənən saf və sarsılmaz sevginin musiqili ifadəsidir. Məsafələr uzandıqca ruhun bir-birinə daha çox bağlandığını tərənnüm edən bu sətirlər, sevgilinin hər an, hər nəfəsdə yanında hiss edildiyini anlatmaqdadır. Həsrətin şirin ağrısı ilə yoğrulan “Tamally Maak”, dinləyicini xatirələrin və ümidlərin qovuşduğu romantik bir səyahətə çıxarır. Hətta bütün dünya ətrafımızda olsa belə, qəlbin yalnız tək bir nəfərə möhtac olduğunu bu sözlərdə duymaq mümkündür. İllər keçsə də, bu nəğmə sönməyən bir eşq alovu kimi könülləri isitməyə davam edir.

Şərq musiqisi haqqında danışarkən Livandakı “fəxr” simvolu olan Feyruzdan yan keçmək mümkün deyil. Onun ən çox dinlənilən və dünyanın bir çox dillərinə tərcümə edilən əsərlərindən biri olan “El bint el chalabiya”, sadəliyi və səmimiyyəti ilə qəlbləri fəth edir.

Ərəb cazı – ənənəvi ərəb musiqi sisteminin (məqamların), rübalı (mikrotonal) səs strukturlarının və ud, qanun, ney kimi milli alətlərin Qərb cazının harmoniya, improvizasiya və ritm strukturları ilə birləşməsindən yaranan unikal musiqi janrdır. ArabAZ xəbər verir ki, bu sintez sadəcə iki fərqli mədəniyyətin musiqisini üst-üstə qoymaq deyil, Şərqin fəlsəfi-meditativ musiqi kökləri ilə Qərbin azad improvizasiya ruhunun dərin harmoniyasıdır.

Əlcəzairin qərbində, xüsusilə Oran (Vəhran) şəhərində yaranan Rai (Raï) musiqisi, sadəcə bir musiqi janrı deyil, eyni zamanda Şimali Afrikanın sosial, siyasi və mədəni tarixini özündə əks etdirən güclü bir fəlsəfə və cəmiyyətin güzgüsüdür. Ərəb dilində “rəy“, “fikir” və ya “baxış bucağı” mənasını verən “Rai”, onilliklər ərzində yoxsulların, gənclərin və cəmiyyətin basqı altında qalan təbəqəsinin öz səsini dünyaya çatdırdığı əsas tribunaya çevrilmişdir.

Şərq musiqi təfəkkürü sadəcə notların ardıcıllığı deyil, ruhun ilahi olana doğru daxili hicrətidir. Bu hicrətin Azərbaycan mədəniyyətindəki ən parlaq rəhbəri (bələdçisi) muğam ustadı Alim Qasımovdursa, ərəb musiqi arealında (xüsusilə Yaxın Şərq – Şam mühitində) bu missiyanı XX əsrdə Vadi əl-Safi reallaşdırmışdır.

Azərbaycan musiqi mədəniyyətinin ən intellektual, unikal və sirli simalarından biri olan Akif İslamzadə ilə Ərəb dünyasının nəhəngini müqayisə etmək üçün standart pop ifaçılarına baxmaq kifayət etmir. Akif İslamzadə sadəcə oxumur, o, səslə rəsm çəkir, mətnin fəlsəfəsini dinləyiciyə diktə edir.

Azərbaycanda “Ya rayah” mahnısı əsl mənada bir dövrün simvoludur. 1990-cı illərin sonu və 2000-ci illərin əvvəllərində bu mahnı ölkəmizdə inanılmaz dərəcədə populyarlaşdı.

Səudiyyə Ərəbistanının alternativ rok qrupu “Gimmix” Finlandiyanın Turku şəhərindəki ilk gecələrində sadəcə şəhəri gəzərək kəşf edirdilər. Elə bu vaxt təsadüfən yerli musiqiçilərin canlı ifa etdiyi rəsmi bir “açıq mikrofon” (open mic) gecəsinə rast gəldilər.