BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi
Müharibə zamanı İran Hərbi Dəniz Qüvvələri son onilliklərin ən ağır zərbəsini aldı: 150-yə yaxın hərbi dəniz vasitəsi sıradan çıxdı, yüzlərlə hərbçi həlak oldu. Ölənlər arasında Hörmüz boğazının bağlanması doktrinasının memarı sayılan "İnqilab Keşikçiləri Korpusu"nun (SEPAH) Hərbi Dəniz Qüvvələrinin komandanı Əli Rza Təngsiri və dəniz kəşfiyyatının rəhbəri Behnəm Rezai də var. Bu, sadəcə avadanlıq itkisi deyil, qeyri-ənənəvi dəniz müharibəsində qərar qəbul etmə və beyin mərkəzinə endirilən bir zərbə idi.
Buna baxmayaraq, donanmanın böyük hissəsinin itirilməsi İranın dənizdəki imkanlarının tamamilə bitməsi demək deyil. Tehranın 1980-ci illərin "Tanker müharibəsi"ndən bəri qurduğu doktrina böyük gəmilərdən daha çox sürətli qayıqlar, dəniz minaları və həyati keçidləri iflic etmə qabiliyyətinə əsaslanır. İranın ənənəvi dəniz gücü forması olaraq itirdikləri, onun boğazı bağlamaq və ya naviqasiyanı aşağı maliyyə bədəli ilə pozmaq qabiliyyətini tamamilə yox etmir.
Mart ayındakı zərbələrdən sonra SEPAH "Ağcaqanad donanması" adlanan taktikaya əl atdı. Bu taktika ağır atəş gücü əvəzinə say çoxluğu, sürət və diqqəti yayındırmağa arxalanaraq, gəmilərə və tankerlərə eyni vaxtda hücum etmək üçün yüngül raketlər və ya pulemyotlarla təchiz edilmiş onlarla kiçik sürətli qayığın yerləşdirilməsini nəzərdə tutur. Həmçinin bu taktika çərçivəsində xaosu artırmaq üçün dəniz minaları və pilotsuz uçuş aparatları (PUA) ilə koordinasiyalı hücumlar sınanılıb. Lakin dar keçidlərdə təzyiq və narahatlıq yaratmaq üçün effektiv bir vasitə olsa da, bu taktikanın səmərəliliyi Amerikanın texniki və hava üstünlüyü qarşısında zəif qaldı.
Bu müharibənin ən diqqətçəkən zərbələrindən biri 4 martda İran Hərbi Dəniz Qüvvələrinə dəydi. Hind okeanında suyun altında baş verən partlayış Tehranın ən böyük dəniz ekspansiyası ambisiyalarından birinə - İran hərbi sənayesinin fəxri və uzaq dənizlərə çıxış rəmzi sayılan "IRIS Dena" freqatına son qoydu. Freqat Şri-Lanka sahillərində Amerikanın hücum sualtı qayığından atılan torpeda zərbəsi nəticəsində okeanın dibinə çökdü.
ABŞ-ın müdafiə (müharibə) naziri Pit Heqset bu əməliyyatı "Sakit ölüm" adlandırdı. Bu, İkinci Dünya Müharibəsinin sonundan bəri ABŞ-ın torpeda ilə düşmən hərbi gəmisini batırdığı ilk əməliyyat idi. "Dena"nın və digər İran hərbi gəmilərinin məhv edilməsi tarixdəki nəhəng donanmaların - 1588-ci ilin İspan Armadası və 1805-ci ilin Trafalqar döyüşünün sonunu xatırladır; burada müasir sənaye kəmiyyət üstünlüyünü geridə qoymuşdu.
Həmin gün sübh tezdən "Dena" freqatı Şri-Lankanın sahil şəhəri Qalledən 40 dəniz mili cənubda təcili yardım çağırışı (SOS) göndərdi. Hindistandakı "Milan 2026" beynəlxalq dəniz təlimlərində iştirak etdikdən sonra İrana qayıdan gəmi beynəlxalq sularda üzürdü və özünü Fars körfəzi ilə Oman dənizindəki döyüş meydanından uzaqda, təhlükəsizlikdə hesab edirdi. Lakin Şri-Lanka HDQ-nin video və hesabatları gəminin birbaşa zərbə aldığını və sürətlə batdığını göstərir. Bu sürət heyətin böyük hissəsinin xilasedici qayıqlardan istifadə etməsinə imkan verməyib və onların çoxu həlak olub. Şri-Lanka kömək siqnalını alan kimi hadisə yerinə hava və dəniz qüvvələri göndərsə də, gəmi onlar çatmamış dalğalar altında yoxa çıxmışdı.
Lakin "Dena"nın batırılması təcrid olunmuş bir hadisə deyil, ABŞ Mərkəzi Komandanlığının (CENTCOM) İranın hərbi imkanlarını tamamilə zərərsizləşdirmək strategiyasının tərkib hissəsi idi.
Dəniz aktivlərinin məhv edilməsi
ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələri əməliyyatın ilk günlərindən etibarən bütün böyük İran gəmilərini, o cümlədən bir sualtı qayığı məhv etdi. Hava və raket zərbələri ilə İran HDQ-nin komandanlıq qərargahı dağıdıldı, ikinci sualtı qayıq zərərsizləşdirildi və SEPAH-ın gizli dəniz qərargahı məhv edilərək komandirləri öldürüldü. CENTCOM-un məlumatına görə, müasir PUA daşıyıcısı "Şahid Baqiri", "Camaran" freqatı və inkişaf etmiş "Qasım Süleymani" döyüş gəmisi də daxil olmaqla bir çox gəmi batırılıb və ya sıradan çıxarılıb.
Birləşmiş Qərargah Rəisləri Komitəsinin rəhbəri general Den Keynin sözlərinə görə, əməliyyat İranın bölgədəki əsas dəniz varlığını zərərsizləşdirməyə nail olub və İran gəmiləri Hörmüz boğazı, Oman körfəzi və Ərəbistan dənizindən yoxa çıxıb.
Dena freqatı: Dəniz tacının incisi
"IRIS Dena" Bəndər Abbas tərsanələrində yerli imkanlarla inşa edilən "Mowj" sinfinə aid raket freqatlarının ən inkişaf etmiş nümunəsi idi. 2015-ci ildə suya salınan və 2021-ci ildə xidmətə daxil olan gəmi İran hərbi sənayesi üçün inqilabi texnologiyalarla təchiz edilmişdi. 1500 ton su basımı, 30 uzel maksimal sürət, 300 km mənzilli 3D radarlar və şaquli raket buraxılış sistemləri ilə təchiz olunmuşdu. Hətta 2023-cü ildə dünya turuna çıxsa da, onun sonar və müdafiə sistemləri dəniz dərinliklərindən hücum edən Amerika torpedasını aşkar edə bilmədi.
Sakit ölüm
ABŞ müdafiə nazirinin "Dena"ya hücumu "sakit ölüm" adlandırması "Mark 48" torpedasının məhvedici təbiətini əks etdirir. Bu, sadəcə partlayıcı deyil, su altında taktiki qərarlar qəbul edə bilən müstəqil bir sistemdir. O, gəminin gövdəsinə birbaşa dəymək əvəzinə, gəminin tam ortasının altında partlamaq ("under-the-keel explosion") prinsipi ilə işləyir.
Bu partlayış nəhəng bir qaz qabarcığı yaradır; gəmi təzyiqlə yuxarı qalxır, sonra qabarcıq çökəndə gəminin orta hissəsi su dəstəyindən məhrum olur, burun və quyruq hissələri isə suyun üzündə qalır. Nəticədə cazibə qüvvəsinin təsiri ilə gəminin "onurğa sütunu" qırılır. "Dena"nın da saniyələr ərzində iki hissəyə bölünərək batmasının səbəbi məhz budur.
İspan Armadası
"Armada" termini adətən güc nümayişi üçün qurulan, lakin gözlənilməz texnoloji inkişaf qarşısında məğlub olan nəhəng donanmaları simvolizə edir. 1588-ci ildə İspaniya kralı II Filip İngiltərəni işğal etmək üçün 130 gəmidən ibarət "Böyük Armada"nı yola salmışdı. İspanların məğlubiyyəti, İran HDQ-nin üzləşdiyi texnoloji boşluğa bənzəyirdi: İngilis gəmiləri daha sürətli və manevrli idi. Eynilə "Dena" və "Camaran" freqatları da müasir olmalarına baxmayaraq, sualtı gizlilik texnologiyasına malik Amerika sualtı qayıqları üçün asan hədəfə çevrildilər.
Trafalqar döyüşü
Bu müqayisə Trafalqar döyüşü (1805) olmadan tamamlana bilməz. Britaniyalı admiral Horatsio Nelson "Nelson toxunuşu" adlanan qeyri-ənənəvi taktika ilə düşmən xəttinə perpendikulyar hücum edərək xaos yaratmış və qalib gəlmişdi. Bu ilki hücumda CENTCOM "Nelson toxunuşu"nun müasir versiyasını tətbiq etdi: ilk 24 saatda 1000-dən çox nöqtəni hədəf alan koordinasiyalı və hərtərəfli hücum İran rəhbərliyini iflic etdi. Nelsonun fransız flaqman gəmisi "Bucentaure"ni hədəf aldığı kimi, ABŞ əməliyyatı da ilk anlarda Ali rəhbər Əli Xamneyinin kompleksini və SEPAH-ın qərargahını hədəf aldı.
Bir dövrün sonu, digərinin başlanğıcı
İran "Armadası"nın bir aydan az müddətdə darmadağın edilməsi Tehranın qlobal dəniz gücü olmaq ambisiyalarına ağır zərbədir. 1588 və 1805-ci illərdəki döyüşlər sübut etdi ki, texnoloji üstünlük və "dərinliklərə" nəzarət olmadan yalnız say və ölçü üzərində qurulan donanmalar böyük qarşıdurmalarda məğlubiyyətə məhkumdur.
Görünən odur ki, dənizlərdə ağalıq hələ də suyun altından başlayır və "sakit ölüm" dəniz müharibələrinin ən ölümcül silahıdır. Körfəzdə çökən İran dənizi deyil, onun ənənəvi formasıdır. İranın həqiqi təhdidi isə kölgəyə çəkilib; orada güc gəmilərin sayı ilə deyil, keçidləri iflic etmək və müharibənin bədəlini artırmaq qabiliyyəti ilə ölçülür. Məhz bu səbəbdən Donald Tramp İranı daha geniş bir mühasirəyə almağa yönəlib.