BAKI, AzerVoice Analitik Təhlil Mərkəzi
İranın nüvə proqramı ətrafında diplomatik prosesdə önəmli dönüş baş verə bilər. İranla Avropa üçlüyü – Böyük Britaniya, Fransa və Almaniya arasında yeni danışıqlar raundunun başlanacağı gözlənilir. Hələ ki, görüşün dəqiq vaxtı və keçirilmə yeri müəyyən edilməyib.
Bu təşəbbüs İran xarici işlər naziri Abbas Əraqçinin sözügedən üç ölkənin xarici siyasət rəhbərləri, eləcə də Avropa İttifaqının xarici siyasət üzrə məsul şəxsi Kaya Kallasla apardığı telefon danışıqlarından sonra gündəmə gəlib.
İsrail-İran müharibəsindən öncə İranla ABŞ arasında Oman vasitəçiliyi ilə birbaşa və ya dolayı yolla beş danışıqlar raundu keçirilmişdi. Bu görüşlər, əsasən, İranın uranın zənginləşdirilməsi səviyyəsi ilə bağlı fikir ayrılığı səbəbilə nəticəsiz qalmışdı. ABŞ və Avropa dövlətləri bu səviyyənin sıfıra endirilməsini tələb etsələr də, İran proqramın yalnız dinc məqsədlərə və elmi tədqiqatlara xidmət etdiyini bildirirdi.
Əraqçinin apardığı son telefon danışıqları, nüvə proqramı ilə bağlı müharibədən sonrakı ilk diplomatik təmaslar kimi diqqət çəkir. Bu əlaqə, 2015-ci ildə Cenevrədə imzalanmış nüvə sazişində qalan əsas tərəflərlə – ABŞ-ı istisna etməklə – həyata keçirilib. Xatırladaq ki, Donald Tramp prezidentliyi dövründə həmin razılaşmadan çıxmışdı.
Gərginlik və təhdidlərin kölgəsində danışıqlar
Əldə olunan məlumata görə, Avropa dövlətləri İranı xəbərdar ediblər: əgər şərtsiz şəkildə danışıqlara qayıtmazsa və ya avqust ayının sonunadək konkret nəticə əldə olunmasa, İran əleyhinə sanksiyalar “tətik mexanizmi” (snapback) vasitəsilə bərpa ediləcək. Bu isə Tehran tərəfindən birbaşa təhdid kimi qiymətləndirilib. Əraqçi məsələ ilə bağlı:
“Əgər Aİ və Avropa üçlüyü danışıqlarda rol oynamaq istəyirsə, məsuliyyətlə davranmalı və təhdid siyasətindən, xüsusilə heç bir hüquqi və əxlaqi legitimliyi olmayan tətik mexanizmindən əl çəkməlidirlər”.-deyə bildirib.
Əraqçi danışıqlara başlamaq üçün bir sıra şərtlər irəli sürüb. O, ABŞ-ın hərbi müdaxilə ilə hədələməyə son qoymasını və İranın nüvə obyektlərinə edilən hücumlarla bağlı ziyanın ödənməsinə dair öhdəlik götürülməsini tələb edib. Lakin ABŞ prezidenti Donald Tramp bu şərtlərə cavab olaraq bildirib ki, o, İranla danışıqlara başlamaq üçün tələsmir.
Tətik mexanizminin fəsadları
ABŞ-ın sərt cavabı İrandakı vəziyyəti çıxılmaz duruma salır. Tehran ya beynəlxalq təzyiqlərə tabe olmalı, ya da “tətik mexanizmi”nin işə düşməsi ilə üzləşməlidir. Bu isə İran rejimi üçün strateji zərbə və daxili sabitlik üçün ciddi təhlükədir.
Qeyd edək ki, “tətik mexanizmi” BMT Təhlükəsizlik Şurasının 2231 saylı qətnaməsi ilə təsbit olunmuş nəzarət mexanizmlərindən biridir. Əgər nüvə sazişinin hər hansı bir tərəfi İranın razılaşmanı pozduğunu bəyan edərsə və 30 gün ərzində kompromis əldə olunmasa, 2015-ci ildən əvvəl qüvvədə olan bütün sanksiyalar avtomatik olaraq bərpa edilir. Bu mexanizmə veto hüququ tətbiq olunmur.
Sanksiyaların bərpası isə İran üçün genişmiqyaslı iqtisadi, maliyyə və diplomatik fəsadlar doğura bilər. Buraya silah və neft embarqosu, maliyyə əməliyyatlarına qadağalar, xarici banklardakı aktivlərin dondurulması və ticarət blokadası daxildir. Bütün bunlar İranın siyasi və iqtisadi sabitliyini ciddi sınağa çəkə bilər.
Tətik mexanizminin hüquqi qüvvəsi isə 2025-ci ilin oktyabr ayının sonuna qədər etibarlıdır. Bu səbəbdən, qarşıdakı həftə İran üçün diplomatik baxımdan sonuncu şans ola bilər.