BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi
İran və ABŞ arasında qarşıdurmanın yenidən kəskinləşməsi fonunda strateji diqqət nüvə proqramından Hörmüz boğazına yönəlib. Hazırkı mərhələdə əsas sual İranın uranı zənginləşdirib-zənginləşdirməyəcəyi deyil, Hörmüz boğazının beynəlxalq gəmiçilik üçün təhlükəsiz və fasiləsiz açıq qalıb-qalmayacağıdır.
Münaqişənin əvvəlki mərhələsində diplomatik səylər İranın nüvə proqramı, uranın zənginləşdirilməsi səviyyəsi, beynəlxalq yoxlamalar, sanksiyaların yumşaldılması və Tehranın yeni məhdudiyyətləri qəbul edib-etməməsi ətrafında cəmləşirdi. Lakin hərbi əməliyyatların yenidən başlaması ilə strateji ağırlıq mərkəzi dəyişərək Hörmüz boğazına keçib.
Hərbi strategiyada "ağırlıq mərkəzi" yalnız ən vacib hədəf deyil, bütün digər məqsədlərin həyata keçirilməsinin asılı olduğu əsas nöqtə hesab edilir. Münaqişənin yenidən alovlanmasından sonra bu rol açıq şəkildə Hörmüz boğazına keçib və hazırda bütün əsas tərəflərin məqsədləri bu su yolundan keçir.
İran hərbi əməliyyatların başlanğıcından etibarən asimmetrik strategiyaya üstünlük verərək Hörmüz boğazında dəniz nəqliyyatını məhdudlaşdırmağa çalışıb. Tehran mina, pilotsuz uçuş aparatları və raket hücumlarından istifadə etməklə boğazdan keçidin təhlükəli olduğu təsəvvürünü formalaşdırmağa, enerji bazarlarını və qlobal iqtisadiyyatı sarsıtmağa, eyni zamanda Vaşinqtonu münaqişəyə son qoyacaq razılaşmaya sövq etməyə çalışıb.
Bu strategiyanın əsas xüsusiyyəti boğazın tam bağlanması deyil, sığorta şirkətlərini, gəmiçilik operatorlarını, beynəlxalq ticarət şirkətlərini və müxtəlif dövlətləri Hörmüzdən keçidin təhlükəli olduğuna inandırmaq olub.
Hörmüz boğazı dünya iqtisadiyyatı üçün ən həssas dəniz keçidlərindən biridir. Buradan dünya üzrə gündəlik neft istehlakının təxminən 20 faizi, dəniz yolu ilə daşınan neft ticarətinin isə təxminən dörddə biri keçir. Boğazdan daşınan xam neft və kondensatın 89 faizi Asiya ölkələrinə yönəlir və bunun 74 faizini Çin, Hindistan, Yaponiya və Cənubi Koreya qəbul edir.
Bundan əlavə, dünya üzrə mayeləşdirilmiş təbii qaz ixracının 20 faizdən çoxu, həmçinin neft-kimya məhsulları, Körfəz ölkələrinin ərzaq idxalı, gübrələr və sənaye avadanlıqları da bu marşrut vasitəsilə daşınır. Bu səbəbdən Hörmüzdə yaranan istənilən gərginlik qısa müddətdə regional hadisədən qlobal iqtisadi böhrana çevrilə bilir.
Atəşkəsdən sonra iyunun 17-də imzalanan anlaşma memorandumundan sonra diqqət yenidən İranın nüvə proqramına yönəlsə də, tərəflərin sənədi fərqli şərh etməsi yeni gərginliyə səbəb olub. ABŞ Hörmüz boğazında sərbəst gəmiçilik prinsipinin qorunmalı olduğunu bildirərkən, İran boğazın təhlükəsizliyinə nəzarət hüququnun ona məxsus olduğunu və bütün gəmilərin keçid üçün Tehranla koordinasiya aparmalı olduğunu hesab edib.
İran rəsmilərinin boğazdan keçən gəmilərdən ödəniş alınması ilə bağlı bəyanatları Vaşinqton üçün qəbuledilməz sayılıb. Danışıqların dayanmasından sonra İranın Oman marşrutu ilə hərəkət edən tankerlərə hücum etməsi münaqişənin yenidən alovlanmasına gətirib çıxarıb. Bu hadisələr göstərib ki, diplomatiyanın uğuru artıq nüvə proqramından daha çox Hörmüz boğazındakı vəziyyətdən asılıdır.
Münaqişə İran daxilində qərarvermə mexanizmləri ilə bağlı qeyri-müəyyənliyi də üzə çıxarıb. Müharibənin əvvəlində atasının öldürülməsindən sonra Müctəba Xameneinin ali rəhbər vəzifəsinə gətirildiyi bildirilsə də, onun həmin hücum zamanı yaralandığı barədə məlumatlar yayılıb. O, indiyədək ictimaiyyət qarşısına çıxmayıb, audio müraciət etməyib və yalnız yazılı bəyanatlar yayıb.
Bu vəziyyət qərarların faktiki olaraq kim tərəfindən verildiyi barədə sualları artırıb. Hakimiyyətin Prezident Məsud Pezeşkianın, Ali Milli Təhlükəsizlik Şurasının, yoxsa daha böyük əməliyyat müstəqilliyi əldə etmiş İran İnqilab Keşikçiləri Korpusunun əlində olması ilə bağlı qeyri-müəyyənlik qalmaqdadır.
Prezident Məsud Pezeşkian və xarici işlər naziri Abbas Əraqçi münaqişənin diplomatik yolla həllinə yönəlmiş səylərə rəhbərlik edərək anlaşma memorandumunun qəbuluna çalışıblar. Bununla yanaşı, onlar döyüşlərin davam etdirilməsini istəyən sərt xətt tərəfdarlarının ciddi tənqidləri ilə üzləşiblər.
Məlumatlara görə, İran rəsmiləri iyulun 7-də üç tankerin hücumlara məruz qalmasını ABŞ tərəfinə "nəzarətdən çıxmış elementlərin" fəaliyyəti kimi izah ediblər. ABŞ Prezidenti Donald Tramp isə iyulun 11-də Tehranla razılıq əldə olunduğunu açıqlayıb. Lakin bundan cəmi bir saat sonra İran İnqilab Keşikçiləri Korpusuna bağlı qüvvələrin bir neft tankerinə hücum etdiyi və sosial şəbəkələrdə "Hörmüz boğazı növbəti bildirişədək bağlıdır" məzmunlu paylaşım etdiyi bildirilib.
Bu hadisələr İranın gələcəkdə imzalanacaq hər hansı razılaşmanı real şəkildə icra edə bilib-bilməyəcəyi ilə bağlı sualları daha da gücləndirib. Analitiklərin fikrincə, razılaşmanın imzalanması ilə onun bütün dövlət institutları tərəfindən yerinə yetirilməsi eyni məsələ deyil.
Qiymətləndirmələrə görə, İran rəhbərliyi vahid strateji xətt üzrə fəaliyyət göstərmir. Həm Vaşinqton, həm də Tehran daxilində fikir ayrılıqları mövcud olsa da, əsas fərq qəbul edilmiş qərarların bütün dövlət qurumları tərəfindən eyni şəkildə icra olunub-olunmamasındadır.
Ekspertlər hesab edirlər ki, qarşı tərəfdə qərarların kim tərəfindən verildiyi məlum olmadığı halda etimad yaratmaq və uzunmüddətli sülh qurmaq olduqca çətindir.
Ekspertlər vurğulayır ki, diplomatik imkanlar tam tükənməyib və münaqişəni başa çatdıracaq razılaşma əldə etmək hələ də mümkündür. Bununla belə, tərəflər artıq başa düşməlidirlər ki, genişmiqyaslı münaqişənin həllinin əsas şərti Hörmüz boğazı ilə bağlı problemin aradan qaldırılmasıdır.
Mütəxəssislərin qənaətinə görə, gələcəkdə əsas çətinlik atəşkəs və ya sülh razılaşmasının imzalanması deyil, İranın üzərinə götürdüyü öhdəlikləri praktikada yerinə yetirmək qabiliyyəti olacaq. Hörmüz boğazı məsələsinin həll olunmaması isə qarşıdurmanın davam etməsi, yanlış hesablamalar nəticəsində gərginliyin yenidən artması və hərbi eskalasiyanın dərinləşməsi riskini artıracaq.
Nəticə etibarilə, Hörmüz boğazına beynəlxalq etimad bərpa olunana qədər bu strateji su yolu İran-ABŞ qarşıdurmasının əsas ağırlıq mərkəzi və münaqişənin taleyinin müəyyənləşəcəyi başlıca meydan olaraq qalacaq.