BAKI, AzerVoice Analitik Təhlil Mərkəzi

HƏMAS liderləri arasında – həm daxildə, həm də xaricdə – əlaqələrin necə qurulduğunu, ixtilafların necə həll edildiyini və xüsusilə İsrail ordusunun və kəşfiyyat xidmətlərinin yüksək texnologiyalı casusluq vasitələri qarşısında əlaqələrin necə qorunduğunu bilmək çətindir. Üstəlik, İsrailin qərbdəki bəzi müttəfiqlərindən əldə etdiyi kəşfiyyat məlumatları da əlavə risk yaradır. HƏMASın qərarları hansı şəraitdə qəbul etdiyi sualı, xüsusən əsir mübadiləsi və atəşkəs üçün aparılan danışıqlar başlayandan bəri, son bir ildən çoxdur gündəmdədir.

Bu sual yenidən aktuallaşıb. İsrail mediasının iddialarına görə, əvvəllər qardaşı Yəhya öldürüldükdən sonra daxildə son sözü deyən şəxs hesab edilən Məhəmməd əs-Sinvar, mayın ortalarında ABŞ-İsrail əsiri Aidən Aleksandrın azad edilməsi məsələsində yaranan mübahisədən sonra keçirilən iclasda qətlə yetirilib.

Bu iddianın doğru olub-olmamasından asılı olmayaraq, mövzunun yenidən gündəmə gəlməsi, bir çox liderlərini və kadrlarını itirmiş, Qəzza zolağındakı ağır mühasirə və humanitar böhran şəraitində fəaliyyət göstərən HƏMAS daxilindəki dinamikanın təbiəti ilə bağlı sualları bir daha artırır. HƏMAS həm də xaricdəki liderlərə təqdim edilən müxtəlif təkliflər barədə qərarlar verməli, daxildəki liderlərlə məsləhətləşmələr aparmalı və Qəzza zolağının gələcəyi ilə bağlı öz baxışını formalaşdırmalıdır.

HƏMASda qərar qəbul edilməsi məsələsini araşdırarkən, xüsusilə 2024-cü ilin iyul ayının sonunda İsmayıl Haniyyənin qətlə yetirilməsindən sonra Yəhya Sinvarın hərəkatın siyasi bürosunun rəhbəri təyin edilməsi ilə paralel yaradılan dar xarici liderlik qrupunda fikir ayrılıqlarının mövcudluğunu qeyd etmək vacibdir.
Bu qrup təşkilati mövqelərə əsasən formalaşdırılıb: Şura Şurasının rəhbəri Məhəmməd Dəruyiş, İordan çayının qərb sahilindəki siyasi büro rəhbəri Zaher Cəbbarin, Qəzza siyasi bürosunun sədr müavini Xalid əl-Həyyə və xaric (diaspora) üzrə məsul şəxs Xalid Məşəl. Bu liderlər arasındakı ixtilaflar 7 oktyabr hücumundan əvvəl də mövcud idi və əsasən İranla münasibətlərin səviyyəsi və bunun digər ölkələrlə əlaqələrə təsiri ilə bağlı idi. Ancaq HƏMASın əhatələndiyi ağır şərait, bu liderləri aralarındakı fikir ayrılıqlarına baxmayaraq, əməkdaşlıq etməyə məcbur edib. Hərəkətin xarici lideri Məhəmməd Dəruyiş – hərəkət xaricində haqqında çox məlumat olmayan bir şəxs – Şura Şurasının rəhbəri və maliyyələşdirmə işlərinin məsulu kimi təcrübəsi sayəsində qrup üzvləri arasında müəyyən mənada nisbi bir uyğunluq yaradıb.

Daxildə isə Yəhya Sinvarın öldürülməsindən sonra onu əvəz edə biləcək böyük fiqurun olmaması səbəbindən qərarvermə prosesində iştirak edən şəxslərin sayı artıb. Başqa sözlə, rəhbərlik strukturu daha çox üzdə bərabərləşib və bu da fikir ayrılıqlarının həllini çətinləşdirib. Əgər Məhəmməd Sinvar həqiqətən də öldürülübsə və eyni zamanda Rəfah briqadasının komandiri Məhəmməd Şəbanə də qətlə yetirilibsə, bu halda Qəzza briqadasının komandiri Əzəddin əl-Həddad digər liderlərə nisbətən daha çox önə çıxa və fikir ayrılıqlarını həll edib qərar verə bilər.

Beləliklə, HƏMAS-ın qarşılaşdığı çətinliklərin miqyası və növü tam aydın olur – bunlar təşkilatın gələcəyi, hətta taleyi ilə birbaşa bağlıdır. HƏMAS indi çox ağır bir seçim qarşısındadır: ya özünü qurban verəcək, ya da Qəzzada qalanları. Bu seçimi daha da çətinləşdirən isə beynəlxalq ictimaiyyətin susqunluğu və bəzi dövlətlərin gecikmiş və zəif reaksiyasıdır. Nəticədə İsrail hökumətinin başçısı Benyamin Netanyahu HƏMASla heç bir sazişə getmədən onu təslim olmağa məcbur etməkdə israrlıdır. Bu təslim, təşkilat rəhbərlərinin Qəzza zolağından çıxması və silahların təhvil verilməsi şəklində başa düşülür. Netanyahu, bu təslimin “ağ bayraq qaldırılaraq” bütün dünyaya nümayiş etdirilməsini istəyir ki, “mütləq qələbə” adlandırdığı hədəfə çatsın.

Netanyahunun məqsədi HƏMAS-ın qəbul etməyə hazır olduğunu vasitəçilərə çatdırdığı təklifi – Qəzza üzərindəki idarəçiliyi Misirin təklif etdiyi İctimai Dəstək Komitəsinə təhvil vermək – ilə kifayətlənmir.
Qeyri-rəsmi məlumatlara görə, HƏMAS-ın bəzi liderləri uzunmüddətli, məsələn, 5-10 illik atəşkəs müqabilində silahları ərəb dövlətinə təhvil verməyə belə hazır olduqlarını bildiriblər. Ancaq Netanyahu üçün HƏMASın mütləq məğlubiyyəti əsas hədəfdir – elə bir məğlubiyyət ki, təşkilat bir daha dirçəlməsin. Döyüş meydanında hələ də HƏMAS və ümumilikdə müqavimət tam məğlub olmayıb. Onu sarsıdan əsasən mühasirə, aclıq, infrastrukturun dağıdılması və əhalinin əzab-əziyyətidir. Bu da onu göstərir ki, HƏMAS döyüş meydanında məcbur edilmədən təslim olmayacaq – bu, heç bir müqavimət təşkilatının edə biləcəyi bir şey deyil.

Buna baxmayaraq, HƏMAS bəlkə də Qəzzada qalanları və yenidənqurma perspektivlərini qorumaq, eləcə də əhalinin məcburi köçürülməsinin qarşısını almaq üçün təslim olmağa məcbur qala bilər. Amma bu variantın reallaşması, təşkilat liderlərinin təşkilatın bu prosesdən çıxmasının qaçılmaz olduğunu başa düşməsindən asılıdır.
Bu isə mübarizənin bitməsi deyil, yalnız bir mərhələnin sonu ola bilər – bəlkə də iki dövlətli həll və ya siyasi həll istiqamətində irəliləyiş baş verərsə. HƏMAS silahlarının çoxu onun öz mühəndisləri tərəfindən hazırlanıb – belə mühəndislər Fələstində həmişə olub və daha da olacaq. Əgər HƏMAS belə bir böyük addımı – silahları təhvil verməyi – atsa, bu yəqin ki, təşkilatın Fələstin siyasi xəritəsində müəyyən bir rolunu qorumaq üçün olacaq. Bu rol artıq Qəzzanı idarə etmək olmayacaq.

Əgər belə bir ssenari baş versə, bu həm də “əl-Qəssam” briqadalarının ləğvini və HƏMAS-ın sırf siyasi partiyaya çevrilməsini tələb edəcək. Bu halda HƏMAS müharibədən sonrakı siyasi quruluşda birbaşa idarəçilikdə iştirak etməsə də, müəyyən dərəcədə təsir gücünə sahib ola bilər.

Bəlkə də siyasi iştirakla hərbi rol arasında bu cür barter HƏMAS-ın sağ qalması üçün yeganə yoldur. Lakin bu, həm də təşkilatın əsas liderlərinin – həm daxildə, həm də xaricdə – tam və ya qismən razılığını tələb edəcək. Əlavə olaraq, “əl-Qəssam” briqadalarının və onlarla əlaqəli əsas komandirlərin də bu qərarı qəbul etməsi vacibdir. Sual isə budur: həqiqətən belə bir razılaşma baş verəcəkmi? “əl-Qəssam” yox olacaq və HƏMAS sırf siyasi partiya kimi fəaliyyət göstərəcək? Yoxsa bu təklifi rədd edərək daha böyük risklərlə üzləşəcək? Yaxud daxildə görünməmiş parçalanma baş verəcəkmi?

Daha mühüm sual budur: Netanyahu hökuməti HƏMAS-ın silahlarını təhvil verməsi və bəzi liderlərinin Qəzzadan çıxması müqabilində ona hər hansı kiçik də olsa siyasi rol verməyə razı olacaqmı? Bu sualların cavabları yalnız HƏMAS-ın gələcəyini deyil, ümumilikdə Fələstin məsələsinin gələcəyini müəyyən edəcək.