BAKI,VOA Orxan Qədirzadə

İnsan gün ərzində minlərlə dəfə nəfəs alır, lakin bu prosesin orqanizmdə necə mürəkkəb mexanizmlərlə həyata keçdiyini çox vaxt hiss etmir. Hava ağciyərlərə daxil olur, oksigen qana keçir və bədənin bütün hüceyrələrinə daşınır. Eyni zamanda hüceyrələrin fəaliyyəti nəticəsində yaranan karbon qazı əks istiqamətdə ağciyərlərə qaytarılaraq nəfəsvermə zamanı orqanizmdən xaric edilir.

Oksigenin səyahəti – həyatın özü

Nəfəs aldığımız hava ağciyərlərin dərinliklərində yerləşən milyonlarla mikroskopik hava kisəciyinə – alveollara çatır. Onların ətrafını sıx kapilyar şəbəkəsi əhatə edir. Alveollardakı hava ilə qan arasında olduqca nazik bir baryer yerləşir. Bu baryerin ən nazik hissələrində qalınlıq cəmi 0,2–0,5 mikrometr təşkil edir.

Məhz bu nazik təbəqə vasitəsilə oksigen havadan qana, karbon qazı isə qandan alveollara keçir. Daha sonra hemoglobin oksigeni özünə bağlayaraq qan vasitəsilə bədənin müxtəlif nahiyələrinə daşıyır. Hüceyrələr oksigendən enerji istehsalı və digər həyati funksiyalar üçün istifadə edir.

Əvəzində yaranan karbon qazı qan vasitəsilə yenidən ağciyərlərə gətirilir və nəfəsvermə zamanı bədəndən xaric edilir.

Bu proses saniyədən-saniyəyə, insanın diqqətindən kənarda və fasiləsiz davam edir.

Nəfəs almağı mümkün edən hüceyrələr

Ağciyərlər sadəcə hava ilə qan arasında qaz mübadiləsi aparan orqan deyil. Onlar həm də orqanizmin mühüm müdafiə sistemlərindən biridir.

Alveolları örtən hüceyrələr oksigen və karbon qazının mübadiləsinin baş verdiyi nazik səthi formalaşdırır. Digər xüsusi hüceyrələr isə səthi aktiv maddə – surfaktant istehsal edir.

Surfaktant fosfolipid və zülallardan ibarət maddədir və alveolların daxili səthini örtür. Onun əsas vəzifələrindən biri alveolların nəfəsvermə zamanı tamamilə çökməsinin qarşısını almaqdır. Bu maddə olmasaydı, milyonlarla alveolun hər nəfəsdən sonra yenidən açılması çox çətinləşərdi.

Ağciyərlərdə yerləşən immun hüceyrələri isə hava ilə daxil olan mikroblara, toz hissəciklərinə və digər zərərli maddələrə qarşı mübarizə aparır.

Ağciyər xəstəlikləri qlobal problemdir

Ağciyərlərin mürəkkəb müdafiə və qaz mübadiləsi sistemi müxtəlif xəstəliklər nəticəsində ciddi şəkildə zədələnə bilər.

Astma tənəffüs yollarının xroniki iltihabıdır. Öskürək, xırıltılı nəfəs və təngnəfəslik tutmaları ilə müşayiət oluna bilər. Müalicədə bronxgenişləndirici preparatlardan və xüsusilə inhalyasiya yolu ilə qəbul edilən kortikosteroidlərdən istifadə edilir.

Xroniki obstruktiv ağciyər xəstəliyi (XOAX) tənəffüs yollarının davamlı daralması ilə xarakterizə olunur. Xəstəlik əsasən siqaret çəkmə və hava çirkliliyi ilə əlaqələndirilir. Öskürək, bəlğəm və getdikcə artan təngnəfəslik əsas əlamətlərdəndir.

Vərəm əsasən ağciyərləri zədələyən bakterial infeksiyadır və hava-damcı yolu ilə yayıla bilər. Davamlı öskürək, qızdırma, gecə tərləməsi və çəki itkisinə səbəb ola bilər.

Peşə xəstəlikləri toz, tüstü, kimyəvi maddələr və digər zərərli faktorlarla uzunmüddətli təmas nəticəsində yarana bilər.

Ağciyər fibrozu ağciyər toxumasının sərtləşməsinə və oksigenin qana keçməsinin zəifləməsinə səbəb olur. Ən xarakterik əlamətlərdən biri quru öskürək və təngnəfəslikdir.

Ağciyər hipertenziyası ağciyərlərə qan aparan damarlarda təzyiqin yüksəlməsi ilə xarakterizə olunur və ürəyin sağ mədəciyinə əlavə yük yaradır.

Ağciyər xərçəngi: erkən aşkarlama həyati əhəmiyyət daşıyır

Ağciyər xərçəngi ilkin mərhələlərdə uzun müddət heç bir əlamət verməyə bilər. Sonrakı mərhələlərdə davamlı öskürək, bəlğəmdə qan, təngnəfəslik və digər simptomlar meydana çıxa bilər.

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatına görə, 2022-ci ildə dünyada təxminən 2,5 milyon yeni ağciyər xərçəngi hadisəsi qeydə alınıb və xəstəlik təxminən 1,8 milyon insanın ölümünə səbəb olub.

Ağciyər xərçənginin əsas risk faktorlarından biri isə siqaretdir.

Ağciyər xəstəlikləri necə aşkarlanır?

Müasir tibbdə ağciyərlərin vəziyyətini qiymətləndirmək üçün müxtəlif üsullardan istifadə olunur:

Spirometriya və digər ağciyər funksiyası testləri – ağciyərlərin qəbul etdiyi və xaric etdiyi havanın həcmini və axın sürətini ölçür.

Döş qəfəsinin rentgenoqrafiyası – iltihab, maye toplanması və digər dəyişikliklərin aşkarlanmasına kömək edir.

Kompüter tomoqrafiyası (KT) – ağciyər toxuması və bronxların daha detallı görüntüsünü yaradır.

Ultrasəs müayinəsi – xüsusilə ağciyər ətrafında maye və səthə yaxın dəyişikliklərin qiymətləndirilməsində faydalıdır.

Bronxoskopiya – həkimə bronxların daxili səthini görmək və zəruri hallarda nümunə götürmək imkanı verir.

Qan qazlarının analizi – qandakı oksigen və karbon qazı səviyyəsini müəyyənləşdirərək ağciyərlərin qaz mübadiləsi qabiliyyətini qiymətləndirir.

Süni intellekt ağciyərlərin diaqnostikasına qoşulur

Süni intellekt texnologiyaları ağciyər xəstəliklərinin diaqnostikasında getdikcə daha böyük rol oynayır.

Alqoritmlər rentgen və KT görüntülərini təhlil edərək insan gözünün çətinliklə görə biləcəyi bəzi kiçik dəyişiklikləri müəyyənləşdirməyə kömək edə bilər. Eyni zamanda böyük həcmdə tibbi məlumatların sürətli şəkildə təhlili və xəstəlik ehtimalının qiymətləndirilməsi üçün də istifadə olunur.

Lakin süni intellekt həkimi əvəz etmir. Diaqnoz qoyularkən görüntülərlə yanaşı xəstənin simptomları, tibbi keçmişi və fiziki müayinəsinin nəticələri də nəzərə alınmalıdır.

Siqaret ağciyərlərə necə zərər verir?

Tütün tüstüsündə nikotin, karbonmonoksid, qatran və çoxsaylı zəhərli və kanserogen maddələr var.

Nikotin asılılıq yaradır, karbonmonoksid isə qanın oksigen daşıma qabiliyyətini azaldır. Digər zəhərli maddələr bronxları və alveolları zədələyir, iltihaba və hüceyrə zədələnməsinə səbəb olur.

Tütün tüstüsü həmçinin ağciyərlərin əsas müdafiə mexanizmlərindən biri olan kirpikli hüceyrələrə və selik sisteminə zərər verir. Selik zərərli hissəcikləri tutur, kirpiklər isə onları tənəffüs yollarından xaric etməyə kömək edir.

Uzunmüddətli siqaret istifadəsi nəticəsində alveollar zədələnir, ağciyərlərin elastikliyi azalır və xroniki obstruktiv ağciyər xəstəliyi ilə ağciyər xərçəngi riski yüksəlir.

Passiv siqaret çəkmə də təhlükəsiz deyil. Siqaret çəkməyən insan tütün tüstüsünü nəfəs aldıqda onun tərkibindəki zəhərli maddələr ağciyərlərə daxil olaraq iltihab yarada və ağciyərlərin özünütəmizləmə mexanizmlərinə zərər verə bilər.

İdman ağciyərləri necə gücləndirir?

Fiziki fəaliyyət zamanı orqanizmin oksigenə tələbatı artır. Buna cavab olaraq nəfəsalma sürətlənir və dərinləşir, ağciyərlərin ətrafındakı kapilyarlardan qan axını artır.

Müntəzəm məşq zamanı tənəffüs sistemi bu artan tələbat üçün uyğunlaşır. Nəticədə orqanizm fiziki yük zamanı oksigeni daha səmərəli çatdırır və karbon qazını daha effektiv xaric edir.

Burada mühüm məqam odur ki, idman ağciyərləri sadəcə böyütmür. Əsas dəyişiklik tənəffüs sisteminin daha səmərəli işləməsidir. İnsan daha uzun müddət fiziki fəaliyyət göstərə və yorğunluqla təngnəfəsliyi daha gec hiss edə bilər.

Dərmandan qorxmaq xəstəlikdən qorunmaq demək deyil

Astma xəstələrinin bir qismi inhalyatorlardan istifadə etməkdən çəkinir və onların asılılıq yaratdığını düşünür. Halbuki bronxgenişləndirici inhalyatorların təkrar istifadəsi asılılıq anlamına gəlmir. Əksinə, belə preparatlara tez-tez ehtiyac yaranması astmanın lazımi səviyyədə nəzarətdə olmadığını və müalicənin yenidən qiymətləndirilməsinə ehtiyac olduğunu göstərə bilər.

İnhalyasiya yolu ilə qəbul edilən kortikosteroidlərdən də bəzən əsassız qorxu yaranır. Həkimin təyin etdiyi dozalar əsasən tənəffüs yollarına təsir edir və sistemik yan təsirləri məhdud olur.

Buna görə də xəstə həkim tərəfindən təyin edilmiş müalicəni özbaşına dayandırmamalıdır. Dərmanla bağlı narahatlıq yarandıqda ən doğru addım həkimlə məsləhətləşməkdir.

Hər nəfəs yeni bir həyat şansıdır

İnsan ağciyərlərinin gördüyü işi hiss etmir. Milyonlarla alveol hər nəfəsdə açılır, oksigen qana keçir, karbon qazı isə bədəndən xaric edilir. Bütün bunlar saniyə-saniyə, insanın heç bir şüurlu müdaxiləsi olmadan baş verir.

Ağciyərlərin ən böyük möcüzəsi də budur: bizdən demək olar ki, heç nə tələb etmədən hər nəfəsdə həyat üçün lazım olan oksigeni təmin edir.