BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi
İyulun 7-8-də Ankarada keçiriləcək NATO Zirvəsi alyansın gələcək strategiyasının müəyyənləşdirilməsi baxımından son illərin ən mühüm görüşlərindən biri hesab olunur. Zirvədə ABŞ, Avropa, NATO və Türkiyənin prioritetləri eyni masa arxasında müzakirə ediləcək. Analitiklərin fikrincə, görüşün nəticələri yalnız alyansın gələcək fəaliyyət istiqamətlərini deyil, həm də Avropanın təhlükəsizlik arxitekturasını formalaşdıracaq.
Mütəxəssislər bildirirlər ki, 1949-cu ildə yaradılan və Soyuq müharibənin başa çatmasından sonra ilk böyük transformasiyasını yaşayan NATO hazırda növbəti dəyişiklik mərhələsinə qədəm qoyur. Bu mərhələ bəzi ekspertlər tərəfindən şərti olaraq "NATO 3.0" adlandırılır.
Son illərdə Ukrayna müharibəsi, Yaxın Şərqdə artan gərginlik və qlobal geosiyasi dəyişikliklər nəticəsində ABŞ ilə Avropa arasında əvvəlki strateji həmrəylik zəifləyib. Bunun fonunda alyans daxilində ortaq dəyərlərdən daha çox qarşılıqlı maraqlara əsaslanan əməkdaşlıq modelinin formalaşdığı qeyd edilir.
Zirvə ərəfəsində alyans daxilində iki fərqli yanaşma diqqət çəkir. Böyük Britaniya və Almaniya Rusiyaya qarşı sərt siyasətin davam etdirilməsini dəstəkləyir. ABŞ isə diqqətini getdikcə daha çox Asiya-Sakit okean regionuna yönəltməyə çalışır. Bu vəziyyət Avropanın öz təhlükəsizlik sistemini daha müstəqil şəkildə formalaşdırması məsələsini gündəmə gətirib.
Gözləntilərə görə, Vaşinqton gələcəkdə NATO daxilində daha çox strateji istiqamətləndirici rol oynayacaq, Avropa isə müdafiə imkanlarını öz resursları hesabına genişləndirməyə çalışacaq. Bu prosesdə Türkiyənin hərbi, sənaye və geosiyasi imkanlarının alyans üçün əhəmiyyətinin daha da artdığı bildirilir.
Zirvə çərçivəsində Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanla ABŞ Prezidenti Donald Tramp arasında keçiriləcək görüş də əsas diqqət mərkəzindədir. Bu, 2015-ci ildən sonra ABŞ prezidentinin Türkiyəyə ilk səfəri olacaq.
İkitərəfli münasibətlərdə müdafiə sənayesi əməkdaşlığının əsas mövzulardan biri olacağı gözlənilir. ABŞ administrasiyası Türkiyənin milli döyüş təyyarəsi KAAN layihəsində istifadə olunacaq GE F110 mühərriklərinin satışına dair proseduru irəli aparıb. Keçid mərhələsində istifadə olunması planlaşdırılan 80 mühərrik 40 təyyarənin istismarını təmin edə bilər.
Bununla yanaşı, Türkiyənin F-35 proqramına mümkün qayıdışı, ABŞ-da davam edən "Halkbank" işi, eləcə də CAATSA sanksiyalarının taleyi də danışıqların əsas mövzuları sırasında göstərilir. Bununla belə, ABŞ Konqresində və müxtəlif lobbi qruplarında bu məsələlərlə bağlı ciddi etirazların davam etdiyi vurğulanır.
Analitiklərin fikrincə, Vaşinqtonun Türkiyə ilə müdafiə əməkdaşlığını genişləndirmək istəyi qlobal silah istehsalı və təchizat zəncirində yaranan problemlərlə əlaqədardır. Pandemiya və Ukrayna müharibəsi Qərb ölkələrinin silah və sursat istehsalında mövcud imkanlarının məhdud olduğunu ortaya qoyub.
Türkiyənin inkişaf etmiş müdafiə sənayesi, geniş istehsal potensialı və NATO standartlarına uyğun hərbi müəssisələri alyansın gələcək istehsal bazalarından biri kimi qiymətləndirilir. ABŞ-ın bu imkanlardan daha geniş istifadə etmək niyyətində olduğu bildirilir.
Zirvə çərçivəsində keçiriləcək NATO Müdafiə Sənayesi Forumunda üzv ölkələrin müdafiə xərclərinin artırılması, silah istehsalının genişləndirilməsi və ortaq tədarük mexanizmlərinin gücləndirilməsi də əsas müzakirə mövzuları olacaq.
Avropa İttifaqı ilə Türkiyə arasında təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığın da gündəmdə olması gözlənilir. Son illər Avropanın hərbi imkanlarını artırmaq istiqamətində atdığı addımlar fonunda Türkiyənin say üstünlüyünə malik silahlı qüvvələri və müdafiə sənayesi mühüm tərəfdaş kimi qiymətləndirilir.
Ekspertlər hesab edirlər ki, Ankara artıq Avropa qarşısında namizəd ölkə deyil, regional təhlükəsizlik sisteminin vacib iştirakçısı kimi çıxış edir. Türkiyə Avropanın təhlükəsizlik layihələrində daha geniş iştirak etməklə yanaşı, bunun iqtisadi və texnoloji üstünlüklərindən də faydalanmağa çalışır.
Zirvənin əsas mövzularından biri də Ukrayna-Rusiya müharibəsi olacaq. Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenskinin də tədbirə qatılması planlaşdırılır.
Müşahidəçilər bildirirlər ki, müharibənin uzunmüddətli davam etməsi həm Ukrayna, həm Rusiya, həm də Qərb ölkələri üçün ciddi iqtisadi və siyasi yük yaradıb. Bu şəraitdə Avropanın bəzi dairələrinin Türkiyənin Rusiyaya qarşı daha sərt mövqe tutmasını istədiyi qeyd edilir.
Bununla yanaşı, Ankara balanslaşdırılmış xarici siyasət kursunu davam etdirir. Türkiyə rəsmiləri Avropada gələcək təhlükəsizlik sisteminin Rusiyanı tamamilə kənarda qoymadan qurulmasının daha dayanıqlı nəticələr verəcəyini bildirirlər. Bu yanaşmanın həm Qərbə, həm də Moskvaya dialoq kanallarının açıq saxlanılmasının vacibliyi barədə mesaj kimi qiymətləndirildiyi vurğulanır.
Ekspertlər hesab edirlər ki, Ankara NATO Zirvəsində həm ABŞ, həm Avropa İttifaqı, həm də alyansın ümumi maraqları arasında tarazlığı qorumağa çalışacaq. Türkiyənin məqsədi təhlükəsizlik, müdafiə sənayesi və regional siyasət sahələrində öz strateji əhəmiyyətini daha da gücləndirməkdir.