BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi

ABŞ Prezidenti Donald Tramp administrasiyasının İranla əldə etdiyi son razılaşmanın gələcəyi Vaşinqtonda ciddi hüquqi və siyasi müzakirələrə səbəb olub. Prezidentin razılaşmanı ABŞ Konqresinə göndərə biləcəyinə dair açıqlaması ilk baxışda Ağ Evlə qanunverici hakimiyyət arasında koordinasiya nümunəsi kimi qiymətləndirilsə də, məsələ əslində daha mürəkkəb hüquqi çərçivəyə söykənir.

Müzakirələrin mərkəzində İran nüvə razılaşmalarına nəzarət məqsədilə qəbul edilmiş “İnara” adlı qanun dayanır. Məhz bu qanun ABŞ administrasiyasının Tehranla bağlı hər hansı razılaşmanı həyata keçirməsini ciddi prosedur və məhdudiyyətlərə tabe edir.

Hadisələrin kökü 2015-ci ilə gedib çıxır. Həmin dövrdə ABŞ Konqresi İranla nüvə razılaşması üzrə danışıqların yalnız prezident administrasiyasının nəzarətində qalmasının qarşısını almaq üçün “İran Nüvə Razılaşmasının Nəzərdən Keçirilməsi Aktı”nı qəbul etmişdi. Qanunun əsas məqsədi İranla bağlı sanksiyaların ləğvi və ya yumşaldılması prosesində Konqresə həlledici rol vermək idi.

Donald Tramp prezidentliyinin ilk dövründə bu qanunun yaratdığı məhdudiyyətlərə xüsusi diqqət yetirməmişdi. 2018-ci ildə o, ABŞ-ın əvvəlki nüvə sazişindən birtərəfli qaydada çıxmasını elan etmiş və İrana qarşı “maksimum təzyiq” siyasətini tətbiq etmişdi. Lakin hazırda vəziyyət dəyişib. Administrasiya İranla əldə olunan yeni anlaşmanı regional qarşıdurmanın dayandırılması və uzunmüddətli sabitliyin təmin olunması üçün mühüm fürsət kimi qiymətləndirir.

Məhz bu mərhələdə “İnara” qanunu yenidən gündəmə gəlib. Qanuna əsasən, prezident razılaşmanı imzaladıqdan sonra beş gün ərzində onun tam mətnini, bütün əlavələrini və məxfi hissələrini Konqresin müvafiq komitələrinə təqdim etməlidir.

Bununla yanaşı, prezident şəxsən bir sıra təhlükəsizlik və hüquqi sənədləri imzalamalıdır. Həmin sənədlərdə razılaşmanın nüvə silahlarının yayılmasının qarşısının alınmasına xidmət etdiyi, ABŞ-ın milli təhlükəsizliyinə təhlükə yaratmadığı və razılaşma çərçivəsində hansı maliyyə məhdudiyyətlərinin və sanksiyaların aradan qaldırılmasının nəzərdə tutulduğu ətraflı şəkildə izah edilməlidir.

Qanun qəbul olunana qədər Ağ Evin bu sahədə daha geniş səlahiyyətləri var idi. Prezident milli təhlükəsizlik maraqlarını əsas gətirərək müxtəlif sanksiyaların tətbiqini dayandıra və ya onların icrasını təxirə sala bilirdi. Həmçinin Konqresi razılaşmaların bütün detalları barədə məlumatlandırmaq məcburiyyəti yox idi.

Lakin qanunvericilər sonradan bu mexanizmi dəyişdilər. 2010-cu ildən etibarən ABŞ Konqresi İran iqtisadiyyatına qarşı geniş sanksiyalar paketi qəbul etmişdi. Məqsəd Tehranı danışıqlar masasına gətirmək idi. Konqres hesab edirdi ki, gələcəkdə hər hansı prezident bu sanksiyaları birtərəfli şəkildə yumşalda bilər. Buna görə də qanunvericilər əlavə məhdudiyyətlər tətbiq etməyə qərar verdilər.

“İnara” qanununun ən mühüm müddəalarından biri prezidentin dərhal sanksiya güzəştləri vermək imkanını məhdudlaşdırmasıdır. Qanuna görə, Konqres razılaşmanı nəzərdən keçirdiyi müddətdə prezident sanksiyaların tətbiqini dayandıra və ya onların qüvvəsini müvəqqəti olaraq zəiflədə bilməz.

Bundan başqa, Konqresə razılaşmanı rədd edən birgə qərar qəbul etmək hüququ verilib. Belə qərar qəbul edilərsə, prezidentin sanksiyaları dayandırmaq səlahiyyəti ciddi şəkildə məhdudlaşdırıla və hətta tamamilə ləğv oluna bilər. Qanunda açıq şəkildə qeyd olunur ki, sanksiyaların daimi şəkildə aradan qaldırılması yalnız Konqresin ayrıca səsverməsi ilə mümkündür.

Bu səbəbdən ekspertlər hesab edirlər ki, Konqres İran siyasəti məsələsində bəzi hallarda prezidentdən daha güclü mövqeyə malikdir.

Qanunun tətbiq etdiyi məhdudiyyətlər yalnız sənədlərin təqdim olunması ilə yekunlaşmır. “İnara” həm də ciddi vaxt çərçivələri müəyyən edir.

Əgər razılaşma adi dövrdə Konqresə təqdim edilərsə, ilkin baxış müddəti 30 gün davam edir. Bundan sonra Konqresin mümkün etiraz prosedurları və prezident veto hüququ ilə bağlı mərhələlər əlavə olunur. Nəticədə Ağ Ev ümumilikdə 52 gün ərzində İrana qarşı tətbiq olunan sanksiyaları yumşalda bilmir.

Əgər sənəd Konqresin yay tətili dövrünə – iyulun 10-dan sentyabrın 7-dək olan müddətdə göndərilərsə, qanunvericilər üçün nəzərdə tutulan baxış müddəti 60 günə qədər artırılır. Sonrakı prosedurlar da əlavə edildikdə ümumi məhdudiyyət müddəti 82 günə çatır.

Bu müddət ərzində prezident administrasiyası nə maliyyə güzəştləri təqdim edə, nə də sanksiyaların tətbiqini dayandıra bilər.

Məhz bu məqam Tramp administrasiyasının qarşısında əsas dilemmanı yaradır. Ekspertlərin fikrincə, əgər Vaşinqton qanunun bütün tələblərinə əməl etsə və iki aydan artıq müddətdə İrana heç bir iqtisadi güzəşt verməsə, Tehran razılaşmanın praktiki nəticələrini görmədən gözləmək istəməyə bilər.

Hazırkı şəraitdə ABŞ prezidentinin qarşısında bir neçə mümkün ssenari dayanır.

Birinci ssenari razılaşmanı Konqresə təqdim etmədən həyata keçirməyə çalışmaqdır. Lakin hüquqşünaslar bunun qanunun pozulması və hüquqi mübahisələrin başlanması ilə nəticələnəcəyini bildirirlər.

İkinci variant razılaşmanı Konqresə göndərmək, lakin baxış müddəti ərzində qanunun qadağalarına baxmayaraq İrana müəyyən maliyyə güzəştləri təqdim etməkdir. Bu halda da administrasiya qanunvericilik tələblərini pozmaqda ittiham oluna bilər.

Üçüncü variant isə qanuna tam riayət etməkdir. Bu halda razılaşma Konqresə təqdim edilir və baxış prosesi başa çatana qədər İrana qarşı heç bir sanksiya yumşaldılmır. Ekspertlər hesab edirlər ki, belə yanaşma danışıqların nəticəsiz qalmasına və tərəflər arasında əldə olunmuş həssas balansın pozulmasına səbəb ola bilər.

Bəzi hüquq və beynəlxalq münasibətlər üzrə mütəxəssislər çıxış yolunun yalnız Konqres tərəfindən qanunun dəyişdirilməsi və ya müəyyən müddəalarının yumşaldılması ola biləcəyini bildirirlər. Onların fikrincə, baxış müddəti ərzində məhdud həcmdə sanksiya güzəştlərinə icazə verilməsi həm qanunun qorunmasına, həm də diplomatik prosesin davam etdirilməsinə imkan yarada bilər.

Beləliklə, Vaşinqton və Tehran arasında əldə olunan son anlaşmanın taleyi təkcə siyasi iradədən deyil, həm də ABŞ qanunvericiliyinin mürəkkəb mexanizmlərindən asılı vəziyyətə düşüb. Müşahidəçilər hesab edirlər ki, hazırkı mərhələdə əsas mübarizə danışıqlar masasında deyil, ABŞ-ın hüquqi və siyasi sisteminin daxilində gedir.