BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi
Misir rəsmi olaraq bəyan edib ki, öz hərbi qüvvələri ilə Qəzzadakı "Beynəlxalq Sabitlik Qüvvələri"nin tərkibində iştirak edəcək və bununla da özünü Fələstin bölgəsində müharibədən sonrakı dövrün nizamlanmasının tam mərkəzinə yerləşdirib. Bu qərar rəsmi Qahirənin müharibədən sonra Qəzzanın təhlükəsizliyinə və sabitliyinə olan sadiqliyi barədə dünyaya çox aydın bir mesaj ötürsə də, eyni zamanda ən böyük ərəb dövlətini olduqca incə bir sınaq qarşısında qoyur: Öz milli təhlükəsizliyini qorumaqla yanaşı, gələcək fəsadları və bədəli öncədən proqnozlaşdırıla bilməyən açıq bir hərbi münaqişənin daxilinə sürüşməkdən necə mühafizə olunmalı?
Qahirə bu layihənin planlaşdırılması mərhələsində ilk gündən bəri olduqca aktiv iştirak edib. Sənədli hesabatlara görə, Misir bu beynəlxalq qüvvələr üçün Livan və ya digər regional mərkəzlərdən tam fərqli olaraq, Qəzza sərhədindən cəmi bir neçə kilometr məsafədə yerləşən Şimali Sina vilayətinin inzibati mərkəzi Əl-Əriş şəhərində xüsusi bir komandanlıq mərkəzi qurub. Əl-Ərişdə həmçinin donor dövlətlərdən gələn humanitar yardımların Sina üzərindən Qəzzaya ötürülməzdən əvvəl toplandığı nəhəng bir logistik mərkəz fəaliyyət göstərir.
"Beynəlxalq Sabitlik Qüvvələri"nin ali komandanlıq mərkəzinin və logistik bazasının məhz Əl-Ərişdə yerləşməsi, bu şəhəri müharibədən sonra Qəzzada sabitliyin bərqərar olunması və gələcəkdə regionun yenidən qurulması (bərpası) mərhələlərinin əsas idarəetmə mərkəzinə çevirir.
Misir eyni zamanda gələcəkdə Qəzzada yerləşdirilmək məqsədilə yüzlərlə fələstinli təhlükəsizlik əməkdaşına öz rəsmi poliqonlarında intensiv hərbi təlimlər keçir. Misir hökuməti ilk andan bəri israrla tələb edirdi ki, bu sabitlik qüvvələri mütləq şəkildə BMT Təhlükəsizlik Şurasının rəsmi mandatına sahib olmalıdır. Bu rəsmi mandat, Qəzzada atəşkəs planının Qırmızı dəniz sahilindəki Şarm əl-Şeyx kurortunda elan edilməsindən bir ay sonra — 2025-ci ilin noyabr ayının ortalarında rəsmi olaraq verilib.
Misirin bu beynəlxalq missiyaya şəxsən rəhbərlik etməsi ehtimalı heç də uzaq görünmür. Çünki onun Qəzzaya olan coğrafi yaxınlığı, həmçinin müharibədən sonra sabitliyin qorunmasında və yenidənqurma yollarının açılmasında icra etmək istədiyi mərkəzi rol bu addımı tam qanunauyğun edir.
Sərhəd xəttinin çəkilməsi
"Beynəlxalq Sabitlik Qüvvələri"nin real əsgər sayı, onların Qəzzadakı dəqiq yerləşmə nöqtələri və bu hərbi yerləşmənin konkret hansı tarixdə başlayacağı barədə rəsmi məlumatlar hələ ki olduqca məhduddur. Bunda təəccüblü heç bir şey yoxdur, çünki bu qüvvələr hələ formalaşma mərhələsindədir və gələcək dövrdə fərqli ölkələrin də bu missiyaya qoşulması təşviq edilə bilər.
Hazırkı mərhələyə qədər, Misirdən başqa daha beş dövlət, o cümlədən İndoneziya və Mərakeş bu missiyaya öz hərbi bölmələrini göndərəcəklərini rəsmən öhdələrinə götürüblər. Bu qüvvələrin regionda yerləşdirilməsi, Qəzzada atəşkəs planının ikinci mərhələsinə daxildir; hansı ki, bu plan cari ilin yanvar ayının ortalarında rəsmi olaraq qüvvəyə mindiyi gündən bəri bəzi daxili maneələrlə üz-üzə qalıb.
Sayı iki milyondan çox olan Qəzza sakinləri bu beynəlxalq qüvvələrin yeridilməsini böyük bir intizarla gözləyirlər. Çünki bu missiya, digər tapşırıqlarla yanaşı, uzunmüddətli blokada və aclıq nəticəsində tamamilə əldən düşmüş bu bölgəyə kifayət qədər humanitar yardımların daxil olmasını asanlaşdırmalıdır.
Lakin bu hərbi yerləşmənin ən mühüm daxili nəticəsi — iki ziddiyyətli reallıq arasında çox aydın bir sərhəd xəttinin çəkilməsi olacaq: Bir tərəfdə Qəzzada nəhəng insani itkilər buraxmış amansız müharibə, digər tərəfdə isə bölgə sakinlərinin tam iki ildən sonra ilk dəfə olaraq yenidən normal həyata qayıtmasını təmin edəcək daimi dinclik mühiti. Çünki keçən ilin oktyabr ayının ortalarında qüvvəyə minmiş atəşkəs planı, İsrailin hərbi zərbələrini tamamilə dayandırmağa nail ola bilməmişdi.
Real vəziyyət isə tam fərqli cərəyan edirdi: İsrail ordusu Qəzzanın müxtəlif bölgələrinə mülki əhali arasında kütləvi tələfata səbəb olan hərbi zərbələr endirməkdə davam edirdi. 7 oktyabr 2023-cü ildə başlayan və artıq iki ildir uzanan bu amansız hücumlar nəticəsində ümumi insani itkilərin sayı 73.000-dən çoxdur.
Buna baxmayaraq, beynəlxalq qoşunların bölgədəki fiziki varlığı, onların Qəzza daxilindəki yerləşmə coğrafiyasının miqyasından asılı olaraq, İsrailin hərbi zərbələrinə tamamilə son qoya bilər və ya onu ən minimum səviyyəyə endirə bilər.
Bu ehtimal, Qəzzadakı 20 bənddən ibarət olan atəşkəs planının əsas hamisi (raisi) sayılan ABŞ Prezidenti Donald Trampın bu "Beynəlxalq Sabitlik Qüvvələri"nə verdiyi mütləq dəstək fonunda daha da güclənir.
Həmçinin Misirin bu missiyada aparıcı rəhbər rolu üstlənməsi, bu qüvvələrin xalqa yad bir "xarici işğalçı ordu" kimi görünməsi təəssüratını tamamilə daxildən dağıdacaqdır. Çünki Misir, Fələstin davasına verdiyi uzunmüddətli tarixi dəstək, Fələstin daxili qruplaşmaları arasında, həmçinin fələstinlilərlə İsrail arasında apardığı fasiləsiz rəsmi vasitəçilik təcrübəsi sayəsində bu missiyaya zəruri olan ali ərəb və İslam qoruyucu qalxanını bəxş etməyə tam qadirdir. Bu status isə, atəşkəs planını iflasa uğratmaq istəyən radikal tərəflərin xalqı bu qüvvələrə qarşı qızışdırmaq (təhrik etmək) imkanlarını tamamilə daxildən məhdudlaşdıracaqdır.
HƏMAS ilə qarşıdurma riski
Misir hər zaman öz hərbi qüvvələrini ölkə sərhədlərindən kənara göndərmək barədə gələn beynəlxalq və ya regional tələblərə qarşı olduqca mühafizəkar və çəkingən mövqe nümayiş etdirib. Lakin bu ənənəvi xəttin dəyişdirilməsi və "Beynəlxalq Sabitlik Qüvvələri"nə hərbi qüvvə göndərilməsi öhdəliyinin götürülməsi, Qəzzanın sabitliyinin və müharibədən sülhə keçid prosesinin Misirin milli təhlükəsizlik hesablamalarında nə dərəcədə nəhəng bir əhəmiyyət kəsb etdiyini çılpaqlığı ilə ortaya qoyur. Çünki Qəzzada müharibənin tamamilə dayanması, keçən iki il ərzində Qahirənin milli təhlükəsizliyini təhdid edən ən qorxulu ssenarilərdən birini — fələstinlilərin kütləvi şəkildə Misir torpaqlarına (Sina səhrasına) köçürülməsi (deportasiya edilməsi) təhlükəsini, heç olmasa müvəqqəti olaraq tamamilə gündəmdən çıxaracaqdır.
Bu iki il ərzində Qahirə rəsmi orqanları bu deportasiya planına qarşı əllərində olan bütün inzibati və hərbi alətlərlə kəskin müqavimət göstərdilər; hətta xəbərdarlıq etdilər ki, bu addım 1979-cu ildən bəri qüvvədə olan tarixi Misir-İsrail sülh sazişinin tamamilə çökməsinə (ləğv olunmasına) səbəb ola bilər. Qahirə, ABŞ Prezidenti Trampın Qəzzanı tamamilə nəzarətə götürmək, onun yerli əhalisini ordan qovmaq və bu sahili "Yaxın Şərqin Rivierası"na (bahalı turizm zonasına) çevirmək xülyası ucbatından Vaşinqtonla birbaşa diplomatik qarşıdurma həddinə qədər gəlmişdi.
Lakin Misirin Qəzzada sülhün bərqərar olunmasına bəslədiyi bu böyük maraq, çox dəqiq və sərt daxili sərhədlərlə (limitlərlə) məhdudlaşıb. "Beynəlxalq Sabitlik Qüvvələri" digər vəzifələrlə yanaşı, həm də Qəzza zolağının tamamilə silahsızlaşdırılması (silahların yığılması) bəndinin icrasına dəstək verməlidir. Lakin əgər Fələstin qruplaşmaları öz silah arsenalını təhvil verməkdən rəsmi imtina etsələr, Misir bu bəndi məcburi hərbi güclə tətbiq etmək üçün Qəzzadakı qüvvələrlə, xüsusilə HƏMAS ilə birbaşa silahlı qarşıdurmaya girməyə əsla hazır deyildir.
Çünki belə bir qanlı hərbi ssenari, "Beynəlxalq Sabitlik Qüvvələri"ni Fələstin xalqının gözündə birbaşa İsraili qoruyan bir alətə çevirər və yerli əhalinin bu missiyaya qarşı kütləvi üsyan qaldırması ilə nəticələnər. Həmçinin bu qüvvələrin müqavimət qrupları ilə daxili silahlı müharibəyə girməsi Qəzzanı həddindən artıq qorxulu və qanlı bir bataqlığa çevirə bilər ki, Qahirənin belə bir ağır bədəli qəbul etməsi qeyri-mümkündür.
Məhz buna görə də Misir bu silahsızlaşdırma bəndini özünəməxsus fərqli üslubla — məcburi hərbi güclə deyil, yalnız daxili diplomatik inandırma yolu ilə həyata keçirməyə çalışır. Bu məqsədlə Qahirədə Fələstin qruplaşmalarının iştirakı ilə bir neçə rəsmi iclas təşkil olunub və həmin görüşlərdə bu qrupların atəşkəs planı çərçivəsində götürəcəkləri öhdəliklər, o cümlədən silahların təhvil verilməsi şərtləri müzakirə edilib.
Bu daxili qruplar, Trampın rəhbərlik etdiyi və Qəzzada atəşkəsin icrasına nəzarət edən ali beynəlxalq qurum olan "Sülh Şurası"nın (مجلس السلام) Misirin "Beynəlxalq Sabitlik Qüvvələri"nə hərbi qüvvə göndərəcəyini rəsmi elan etməsindən cəmi üç gün sonra — 7 iyun tarixində Qahirədə yenidən bir araya gəldilər.
Meydanda tənha qalmaq riski
Fələstin qruplaşmalarının 7 iyun tarixində Qahirədə keçirilən həmin son toplantısı, silahların təhvil verilməsi məsələsində sənədli olaraq heç bir irəliləyiş və müsbət nəticə hasil etmədi.
Rəsmi hesabatlara görə, Qəzza daxilində öz nəzarəti altında olan bölgələrdə hələ də təxminən 8 min mütəşəkkil silahlı döyüşçüyə sahib olan HƏMAS hərəkatı, İsrail ordusunun Qəzza zolağının tam 60%-indən çoxunu hərbi işğal altında saxlamasını əsas gətirərək, öz silah arsenalını dövlətə təhvil verməkdən qətiyyətlə yayınır (tərəddüd edir).
Düzdür, HƏMAS son aylarda aparılan danışıqlar zamanı öz daxili silahlarını rəsmi olaraq istismardan çıxarmağa (müvəqqəti dondurmağa) bir neçə dəfə razılıq vermişdi. Lakin bu fələstinli qruplaşma, bu mühüm məsələni daimi olaraq uzatmaqla (vaxt qazanmaqla), əslində İran diplomatiyasına məxsus olan o tanış danışıqlar taktikasına müraciət edir: Real masada heç bir fundamental güzəştə getmədən, rəsmi danışıqlar prosesini sonsuzluğa qədər uzatmaq.
Bu taktika digər tərəfdən HƏMAS-ın İsrailə olan dərin daxili etizadsızlığından xəbər verir; onlar inanmırlar ki, Təl-Əviv rejimi atəşkəs planının özünə aid olan hissəsini — yəni qoşunların Qəzzadan tamamilə çıxarılması bəndini icra edəcək. Eyni zamanda, HƏMAS-ın silahı təhvil verməkdən bu şəkildə davamlı yayınması, öz hərbi geri çəkilməsini birbaşa bu silahların yığılması şərtinə bağlayan İsrail rejiminə Qəzza zolağında hərbi baxımdan daimi qalmaq üçün arzuladığı ən mükəmməl rəsmi bəhanəni bəxş edir.
Bu proses, Qəzza torpaqlarının gələcəkdə də İsrail ilə HƏMAS arasında qeyri-müəyyən müddətə dalanda (asılı vəziyyətdə) qala biləcəyinə dair mövcud olan qorxulu risklərin miqyasını göstərir.
Belə bir qəliz daxili hərbi vəziyyət, son nöqtədə "Beynəlxalq Sabitlik Qüvvələri"nin fəaliyyətini tamamilə iflic edə bilər və bura əsgər göndərən digər xarici dövlətlərin öz qüvvələrini çəkərək missiyadan imtina etməsi (qaçması) ilə nəticələnər. Lakin Misirin Fələstin torpaqlarında malik olduğu mühüm strateji və milli təhlükəsizlik maraqlarını nəzərə alsaq, digərlərindən fərqli olaraq, Qahirə bu meydanı ən sonuncu tərk edən tərəf olmağa məhkumdur.
Belə bir mənzərə yaranacağı təqdirdə isə, Misir digər dövlətlər tərəfindən tam tənha (izolyasiya olunmuş) vəziyyətdə buraxılaraq, Qəzzanın ümumi təhlükəsizliyini təmin etmək kimi bu həddindən artıq ağır, qanlı və qəliz mənəvi yükü təkbaşına öz çiyinlərində daşımaq məcburiyyətində qala bilər; hansı ki, bu rolun Misir dövləti üçün həm siyasi, həm də hərbi baxımdan bədəli həddindən artıq amansız və ağır olacaqdır.
Tarix boyu birbaşa hərbi müdaxilələrdən qaçaraq sadəcə bitərəf vasitəçilik missiyalarına üstünlük verən bir ölkə üçün bu daimi hərbi iştirakçılıq statusu, Misirin xarici siyasət tarixində son onilliklərin ən qəliz, ən həssas və ən təhlükəli geosiyasi sınağına çevrilə bilər.