BAKI, AzerVoice, Azər Hüseynov Tarixçi, İstanbul Zaim Universitetinin Tarix və Mədəniyyət Bölümü Doktorantı, Qafqaz Etno-Sosial Araşdırmalar Mərkəzinin eksperti, xüsusi olaraq AzerVoice üçün.

Bu yazım yəqin ki, bir çox ənənəvi düşüncə sahibinin xoşuna gəlməyəcəkdir. İstər sünni, istər şiə qismində təəssüf ki, bir sıra hallarda şirkə gətirib çıxardan məqamlar olubdur. Bunların bir qismi təvəssül anlayışı ilə ümmətə daxil olubdur. Məlumdur ki, ənənəvi düşüncə təvəssül başqadır, şirk başqadır deyir. Mən buna hələ müdaxilə etməyəcəm. Sadəcə olaraq xristianlar öz saləhlərinə nə üçün dua edir və onu nə ilə əsaslandırırlar. Növbəti yazımda müsəlman dünyasında təvəssül anlayışını əsaslandıran fikirlərdən yazacam. Allahın izni ilə özünüz müqayisə edərsiniz.

Xristian aləminin böyük bir hissəsi — xüsusilə pravoslav və katolik ənənələri — dua zamanı müqəddəslərə müraciəti dini praktikanın bir hissəsi kimi qəbul edir. Bu əməl müsəlman oxucular üçün bəzən anlaşılmaz görünə bilər. Lakin xristian teologiyasında bunun həm tarixi, həm də mətn əsaslı izahı mövcuddur. Bu məqalədə həmin əsaslar izah ediləcək və hər fikir öz mənbəsi ilə birlikdə veriləcək.

Xristian teologiyasında mühüm anlayışlardan biri “saints communion” – müqəddəslərin birliyidir. Bu fikirə görə, Allah yolunda yaşamış şəxslər ölümdən sonra da “Rəbbin yanında diri olduqları” üçün yerdə yaşayan möminlər üçün dua edə bilirlər.

Pravoslav teoloqların izahına görə, müqəddəslərə dua etmək onlara ibadət etmək deyil; bu, sadəcə olaraq onların Allah yanında bizim üçün dua etmələrini xahiş etməkdir:

“Müqəddəslərə dua etmək – onlara ibadət etmək deyil, onların Allah qarşısında bizə şəfaət etmələrini istəməkdir.”
(mənbə: Orthodox Christian Theology — https://orthodoxchristiantheology.com/2018/01/21/three-proofs-that-prayers-to-the-saints-are-an-apostolic-practice/?utm_source=chatgpt.com)

Pravoslav müəllif əlavə edir ki, müqəddəslər “dünyada baş verənlərə biganə deyillər və bizim üçün fəal şəkildə dua edirlər”
(mənbə: Patristic Faith — https://www.patristicfaith.com/orthodox-christianity/why-do-orthodox-christians-pray-to-the-saints/?utm_source=chatgpt.com).

Pravoslav ruhanisi protoiyerey Dionisiy Sveçnikov belə yazır:

“Hər bir müqəddəsə Allah insanlara yardım etmək üçün xüsusi bir lütf bağışlayıb… Onlar Allah qarşısında bizim dua yoldaşlarımız və şəfaətçilərimizdir.”
(mənbə: Pravmir.ru — https://www.pravmir.ru/zachem-molitsya-svyatym/?utm_source=chatgpt.com)

Başqa bir pravoslav mənbə qeyd edir ki, müqəddəslər “Məsihə yaxınlaşaraq Onunla oxşarlıq qazanmış” şəxslərdir və onların duası daha təsirli hesab edilir
(mənbə: Hilarion.ru — https://hilarion.ru/upload/iblock/043/04350bc253cb4ff4b0b541a1878a8448.pdf?utm_source=chatgpt.com).

Xristian kilsəsi müqəddəslərə müraciətin çox qədim olduğunu vurğulayır. Məsələn, böyük keşiş Əfrem Sirin belə dua edir:

“Ey şəhidlər… siz ki, Rəbbin hüzurunda cəsarət sahiblərisiniz, bizim kimi zəif və günahkarlar üçün Allahdan mərhəmət diləyin.”
(mənbə: Church Fathers — https://www.churchfathers.org/intercession-of-the-saints?utm_source=chatgpt.com)

Pravoslav Kilsəsinin Amerikadakı rəsmi saytında isə deyilir ki, qədim yəhudi-xristian ədəbiyyatında (məsələn, “Henoxun Kitabı”nda) salehlərin “yer üzünün dualarını Allaha təqdim etməsi” fikri mövcuddur
(mənbə: OCA.org — https://www.oca.org/reflections/fr.-lawrence-farley/praying-to-the-saints?utm_source=chatgpt.com).

Katolik teologiyası isə belə izah edir:

“Biz müqəddəsləri çağırmırıq və ya ölülərdən kömək istəmirik; biz sadəcə olaraq onlardan bizim üçün Allaha dua etmələrini xahiş edirik.”
(mənbə: Catholic.com — https://www.catholic.com/magazine/print-edition/how-to-defend-the-intercession-of-the-saints?utm_source=chatgpt.com)

Katolik kilsəsi uzun əsrlərdir ki, “latria” və “dulia” terminlərini ayırır:

latria – yalnız Allaha edilən ibadət;

dulia – müqəddəslərə hörmət və ehtiram.

Bu, katolik qaynağında belə açıqlanır:

“Biz Allaha ibadət edirik; müqəddəslərə isə yalnız hörmət göstəririk və onların dua etmələrini xahiş edirik.”
(mənbə: ProCatholic.ru — https://procatholic.ru/world/traditsiya/110-blagochestie/390-pochemu-nuzhno-molitsya-svyatym?utm_source=chatgpt.com)

Bəzi pravoslav ruhaniləri qeyd edirlər ki, bəzən insanın birbaşa Allaha dua etməkdə çətinlik çəkməsi mümkündür. Bu hallarda müqəddəslərə müraciət ruhi dəstək rolunu oynayır.

Jurnalist-pravoslav müəllifi belə yazır:

“Bəzən insana Allaha birbaşa dua etmək çətin gəlir və müqəddəsin vasitəsilə dua etmək ona mənəvi rahatlıq verir.”
(mənbə: Foma.ru — https://foma.ru/kakie-est-argumenty-za-molitvu-svyatym.html?utm_source=chatgpt.com)

Protoiyerey Sveçnikov da insanların çox vaxt “müqəddəslərə üz tutduqda xüsusi bir ilahi yardım aldıqlarını” qeyd edir
(mənbə: Pravmir.ru — https://www.pravmir.ru/zachem-molitsya-svyatym/?utm_source=chatgpt.com).

Qeyd etmək lazımdır ki, bütün xristian konfessiyaları müqəddəslərə dua etməyi qəbul etmir. Xüsusilə bir çox protestant qrupları belə hesab edir ki, dua yalnız Allaha yönəlməlidir. Bu barədə məlumat geniş şəkildə akademik mənbələrdə də öz əksini tapır
(mənbə: Wikipedia — Intercession of Saints — https://en.wikipedia.org/wiki/Intercession_of_saints?utm_source=chatgpt.com).

Axırıncılar deyəsən onların "sələfilərin"dəndir.

Sonda onu qeyd edim ki, yanlış yanaşmalar hansı isə bir məzhəbə özəl deyildir. Ümmətin ümumi dərdidir.