BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi
"The Telegraph" qəzetinin köşə yazarı Embroz Evans-Priçard hesab edir ki, Donald Trampın İrana qarşı atdığı addımlar onu 1956-cı ilin Süveyş böhranını xatırladan tarixi bir məqama sürükləyə bilər. Bu ssenaridə sürətli hərbi uğurlar geniş qlobal iqtisadi təzyiqlər altında əriyib itir və nəticədə ABŞ-ın alçaldıcı geri çəkilməsi ilə beynəlxalq siyasətin tarazlığı kökündən dəyişir.
Bu proqnozların nə dərəcədə doğru olduğunu kəsmək hələ tez olsa da, hazırkı mənzərə Süveyş bənzətməsinin reallıqdan uzaq olmadığını göstərir. Müharibənin hələ necə bitəcəyi bəlli olmasa da, onun həm siyasi, həm də iqtisadi müstəvidə geri dönməz transformasiyalara yol açacağı artıq indidən aydın görünür.
İran üçün geri dönüş yoxdur
Bu münaqişənin mərkəzində dayanan İran ən böyük transformasiyaya məruz qalacaq tərəfdir. İsrail və ABŞ-ın hədəflədiyi "rejim dəyişikliyi" və ya ölkənin vətəndaş müharibəsinə sürüklənməsi ehtimalları hələlik uzaq görünür. Böyük ehtimalla mövcud sistem bu və ya digər formada sağ qalacaq, lakin bu, müharibədən əvvəlki İrana qayıdış demək deyil.
Daxildə Qərblə dialoq və açılım tərəfdarlarının arqumentləri kəskin zərbə alıb; mühafizəkarlar öz köhnə şübhələrinin doğrulduğunu iddia edərək hakimiyyətdəki mövqelərini daha da sərtləşdirə bilərlər. Regional müstəvidə isə İranın Hörmüz boğazını bağlamaq, qonşu Körfəz ölkələrinə hücum etmək hazırlığı unudulmayacaq. İran rəsmi sanksiyalarla təcrid olunsa da, Çin və Rusiya ilə bağlarını qoruması onu İraqdakı keçmiş Bəəs rejimi ilə müqayisədə daha mürəkkəb və təhlükəli bir gücə çevirir. "Yaralı və qəzəbli" bir İran Yaxın Şərq üçün əvvəlkindən daha böyük qeyri-sabitlik mənbəyi ola bilər.
Körfəz ölkələrində qeyri-müəyyənlik
İran rejimi sağ qalarsa, Körfəz ölkələri çətin suallarla üz-üzə qalacaqlar. Stabillik vahəsi və təhlükəsiz investisiya mərkəzi imicini bərpa etmək düşmən qonşu ilə çətinləşəcək. Dubay, Əbu-Dabi və Doha kimi mərkəzlərə axan xarici investisiyalar gələcəkdə daha təhlükəsiz liman kimi İstanbula və ya Riyad, eləcə də Ciddə şəhərlərinə yönləndirilə bilər.
Bundan əlavə, bu ölkələr öz müdafiə sistemlərini yenidən nəzərdən keçirməli olacaqlar: Trampın sürəklədiyi bu müharibədən sonra ABŞ-dan uzaqlaşmaq, yoxsa Amerika müdafiə sistemlərinin effektivliyini görüb bu ittifaqa daha sıx bağlanmaq? Bəlkə də Vaşinqtona alternativ deyil, həm də əlavə olaraq Çin, Britaniya və ya Fransa kimi tərəfdaşlarla "Körfəz NATO-su" ideyası yenidən gündəmə gələcək.
Geo-iqtisadi artımlar: 1973-cü ilin kölgəsi
İqtisadi baxımdan bu müharibə Süveyş böhranından daha çox 1973-cü ilin neft şokunu xatırladır. O vaxtkı embarqo Qərb iqtisadiyyatlarını illərlə davam edən tənəzzülə sürükləmiş və neoliberalizmin yüksəlişinə yol açmışdı. Hazırkı böhran artıq Beynəlxalq Enerji Agentliyini strateji ehtiyatlardan istifadə etməyə məcbur edib.
Müharibə uzandıqca qlobal iqtisadi böhranın dərinləşməsi və bunun siyasi nəticəsi olaraq bir çox ölkədə populist müxalifətin güclənməsi qaçılmazdır. Digər tərəfdən, bu yeni təchizat şoku dünyanın qalıq yanacaqlardan uzaqlaşmasını sürətləndirə bilər. Çin bərpa olunan enerji sahəsində liderliyi və güclü resursları ilə bu böhranı Qərbdən daha rahat keçirə biləcək gücdə görünür.
Trampın öz "Süveyşi"?
Süveyş böhranı Britaniya imperiyasının son böyük müharibəsi idi və onu ikinci dərəcəli gücə çevirdi. ABŞ bu gün daha zəif görünsə də, hələ ki, onun qarşısında Britaniyanın o vaxt qarşılaşdığı kimi həlledici bir rəqib yoxdur. Çin yüksəlsə də, hələ tam "bərabər rəqib" statusunda deyil.
Bu səbəbdən İrana qarşı müharibə ABŞ üçün Süveyş kimi tam bir fəlakət olmaya bilər, lakin Trampın şəxsi siyasi karyerasına və ABŞ-ın müttəfiqləri ilə münasibətlərinə ciddi zərbə vura bilər. Avropalı müttəfiqlərlə uçurum dərinləşib, Körfəz ölkələri isə Vaşinqtonla münasibətləri yenidən balanslaşdırmaq istəyir. Yenə də real mənzərə dəyişməz qalır: Qərb müttəfiqləri, xüsusən də Ukrayna məsələsində hələ də ABŞ-dan asılıdırlar. Trampın yaratdığı bu xaotik vəziyyət müttəfiqləri daha çox müstəqillik axtarışına sövq etsə də, onlar hələ də kaprizli və bəzən təhlükəli bir rəhbərliyin idarə etdiyi ABŞ-a göbəkdən bağlıdırlar.