BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi

Təcrübəli bir jurnalisti hadisənin pərdəarxasını araşdırmağa sövq etmək üçün sadəcə bircə maraqlı hekayə kifayətdir. Əgər qarşınızdakı şəxs öz daxilində iki fərqli maraqlı hekayəni eyni anda daşıyırsa, bu araşdırma istəyi daha da dözülməz bir hal alır. Bu dəfə də olduqca maraqlı bir mpvzuya toxunmaq istərdik. Söhbət Anis Nəqqaşı adlı gəncdən gedəcək. Bu gənc livanlı hələ çox erkən yaşlarında FƏTH hərəkatının daxilindəki "Tələbə Taboru"na qoşulmuş, sonradan isə hərəkatın Mərkəzi Komitəsinin üzvü Xəlil əl-Vəzirin ("Əbu Cihad") birbaşa himayəsi altında fəaliyyət göstərmişdi.

Nəqqaşın 21 dekabr 1975-ci ildə Vyanada OPEC nazirlərinin qaçırılması əməliyyatında məşhur venesuelalı Karlosun (Ramires Sançes) baş köməkçisi olub. O dövrə qədər dünya hələ bu miqyasda qlobal bir hərbi əməliyyatın şahidi olmamışdı. Həmin hadisədən sonra Karlos dünya mətbuatının mərkəzinə çevrilərək məşhurlaşdı ki, bu da onu bu missiyaya göndərən əsl müəllimini, yəni Fələstinin Azadlığı Uğrunda Xalq Cəbhəsinin (FAXC) "Xarici Əməliyyatlar" şöbəsinin mütləq rəhbəri Vadi Həddadı bərk qəzəbləndirmişdi.

Nəqqaşın fəaliyyəti sadəcə Vyana əməliyyatı ilə məhdudlaşmırdı. 1978-ci ildə İranda şah rejiminə qarşı kütləvi etirazlar başlayanda, o, "Əbu Cihad"dan rəsmi icazə alaraq, FƏTH hərəkatının Livanın daxilində qurduğu hərbi düşərgələrdə şah müxalifi olan iranlı gənclərə intensiv hərbi dərslər keçməyə başladı. Nəqqaş prosesi daha da irəli aparacaqdı. Verdiyi rəsmi müsahibədə o, tam çılpaqlığı ilə etiraf edirdi ki, bu gün İranın ən qorxulu hərbi gücü olan İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun ("Sepah") qurulması ideyası, məhz onun Beyrutdakı gizli mənzilində bir neçə iranlı ilə keçirdiyi görüş zamanı doğulub. Bu ideologiya "rəsmi nizami ordulara əsla etibar etməmək" prinsipi əsasında inqilab rəhbərliyinə ötürülüb və dərhal qəbul edilib.

İnqilab qalib gəldikdən sonra Nəqqaş birbaşa Tehrana getdi. Günlərin birində dar bir idarəçilik dairəsində keçirilən iclasda, şah dövrünün son Baş naziri Şahpur Bəxtiyar xaricdən rejimə qarşı yarada biləcəyi böyük risklər müzakirə olundu. İştirakçılar inqilab əleyhdarlarının Bəxtiyarı maliyyələşdirərək sistemi devirmək ehtimalından danışdılar. Nəqqaşın sözlərinə görə, məhz həmin gizli iclasda Bəxtiyarın fiziki olaraq ortadan qaldırılması (öldürülməsi) planı irəli sürüldü. O, daxili məhkəmə tərəfindən Bəxtiyar barəsində gizli edam hökmünün çıxarıldığını və Ayətullah Xomeyninin bu qərarı rəsmi elan etmədən təsdiqlədiyini bildirdi; bu addım faktiki olaraq qətli qanuniləşdirən gizli bir dini fətva xarakteri daşıyırdı.

Həmin dövrdə Bəxtiyar Fransada yaşayırdı və fransız polisi tərəfindən çox ciddi şəkildə qorunurdu. Tehran rejiminin isə o illərdə xaricdə hərbi əməliyyatlar keçirəcək xüsusi elit dəstələri hələ tam formalaşmamışdı. Nəqqaş bu missiyanı kiçik bir hərbi komanda ilə icra etmək üçün könüllü olduğunu bildirir. Bəxtiyarın Parisdəki iqamətgahının daxili telefon nömrəsini əldə edən Nəqqaş, özünü müsahibə almaq istəyən fransızdilli bir jurnalist kimi təqdim edərək rəsmi görüş vaxtı təyin etməyə nail olur. O, həmin ünvana rəsmi jurnalist statusu ilə gedərək daxili vizual kəşfiyyat aparır və mühafizə sisteminin bütün zəif nöqtələrini tək-tək qeyd edir.

18 iyul 1980-ci ildə Nəqqaş öz hərbi dəstəsi ilə Bəxtiyarı qətlə yetirmək üçün hücuma keçir. Lakin mənzilin girişindəki zirehli qapı Bəxtiyarın sağ qalmasını təmin edir; baş verən kəskin atışma nəticəsində iki fransız polisi və bir fransız qadın həlak olur, Nəqqaş özü isə ağır yaralanaraq fransız təhlükəsizlik orqanları tərəfindən həbs edilir.

1980-ci illər boyunca Livanın daxilində peyda olan "anonim təşkilatlar" tərəfindən fransız vətəndaşlarının qaçırılması və girov saxlanılması hadisələri başladı. Bu gizli əməliyyatların yeganə strateji məqsədi — Fransaya təzyiq göstərərək dustaq olan Anis Nəqqaşı Paris zindanından xilas etmək idi. Tam 10 il Paris həbsxanasında qaldıqdan sonra, Fransa hökuməti Tehranla gizli dövlət sazişi imzalamaq məcburiyyətində qaldı və Nəqqaş azad olunaraq Tehrana təhvil verildi.

İranda bu sui-qəsd planından konkret kimlərin xəbərdar olduğunu soruşduqda, o, bu iki mühüm adı açıqladı: "İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun inzibati qərargah rəhbəri Möhsün Rəfiqdust və korpusun ali hərbi komandanı Möhsün Rzai".

İmad Muğniyə faktoru və Qasım Süleymani planı

Bu Livan-Fələstin-İran çarpazlaşması sonradan fərqli qorxulu fiqurların taleyində də özünü büruzə verdi. İsrailə və Amerikaya qarşı törədilən ən ağır partlayışların əsas beyni hesab olunan və "Hacı Rizvan" ləqəbi ilə tanınan İmad Muğniyə, "Hizbullah"ın hərbi rəhbərliyinə keçməzdən əvvəl, vaxtilə Livan ərazisində Yasir Ərafatın şəxsi qvardiyasında (mühafizə rəisliyində) xidmət etmişdi. Nəqqaş İmad Muğniyənin hələ gənc ikən onun yanına gəldiyini və hərbi partizan taktikalarını şəxsən ondan öyrəndiyini qeyd edirdi.

Nəqqaş İranın bu regional layihəsindən daxili bir heyranlıq və böyük əminliklə danışırdı. Onun dediyinə görə, Tehran rejiminin ali hərbi rəhbərliyi hesab edirdi ki, Yaxın Şərqin tam azad olunması prosesi ilk növbədə regionun ABŞ işğalından — istər birbaşa, istərsə də gizli idarəetmə formalarından tamamilə təmizlənməsi ilə başlamalıdır. O qeyd edirdi: "Sepah generalları yaxşı bilirlər ki, regiondakı bir çox ənənəvi rejimlərin sabitliyi birbaşa Amerikanın görünməyən daxili iplərindən asılıdır; həmin ip kəsildiyi an, regionun bütün xəritəsi və daxili balansı kökündən dəyişəcək".

Ondan general Qasım Süleymaninin də bu fəlsəfəyə sahib olub-olmadığını soruşulduqa, o, belə cavab verirdi: "Süleymani bu ideologiyanın tam ön cəbhəsində dayanır və onun bütün fəaliyyəti Amerikanın regiondakı hərbi varlığını tamamilə məhv etməyə köklənib". Nəqqaş əlavə etdi ki, İran inqilabının Amerikaya göndərdiyi birinci mesaj Tehrandakı ABŞ səfirliyinin ələ keçirilməsi və diplomatların girov götürülməsi idisə, ikinci böyük hərbi mesaj 1983-cü ildə Beyrutda ABŞ dəniz piyadalarının qərargahının partladılması oldu və "Hacı İmad" (Muğniyə) bu qanlı mesajların ötürülməsində həlledici rol oynadı.

Onun dilindən eşidilən digər bir mühüm strateji fakt isə, İranın regionda qurduğu yeraltı tunellər, raket arsenalları və pilotsuz uçuş aparatları (PUA) proqramının daxili fəlsəfəsi ilə bağlı idi: "Bu proqramın məqsədi — Amerikanın regiondakı müttəfiqlərinin strateji dəyərini sıfıra endirməkdir. Onlara və bütün dünyaya göstərmək lazımdır ki, onların rəsmi xəritələri hər an məhv olma təhlükəsi altındadır və Vaşinqtonla qurulan hərbi ittifaqlar onları xilas etməyəcək, tam tərsinə, onları birbaşa hədəfə çevirəcək. Əgər İsrail Amerikanın bu regiondakı nəhəng aviadaşıyıcı gəmisi hesab olunursa, onun hər bir qarış torpağının müqavimət oxunun raketləri tərəfindən vurulacağı sübut olunduğu an, bu gəminin prestijindən yerdə nə qalacaq?"-deyə o vurğulayırdı.

Nəqqaş xüsusi olaraq qeyd edirdi ki, Həsən Nəsrullah öz şəxsi xarakteri və daxili zəkası sayəsində Ayətullah Əli Xameneinin mütləq etibarını qazanıb və İranın ərəb dünyasına, xüsusən də Fələstinlə həmsərhəd olan ölkələrə yönəlmiş qlobal siyasətinin formalaşmasında sadəcə bir icraçı deyil, birbaşa mərkəzi şərik (ortaq) statusuna yüksəlib: "Nəsrullah və Süleymani ali rəhbərin qəlbinə ən yaxın olan iki mühüm simadır".

Onun dilindən eşidilən və gələcəyin fəlakətlərindən xəbər verən ən mühüm cümlə isə bu idi: "Böyük tarixi zərbə nə vaxtsa mütləq baş verəcək. İsrailin üzərinə eyni anda hər bir coğrafi tərəfdən minlərlə raket yağacaq və bura köçüb gələn yəhudilərin hamısı öz qərarlarına görə dərin peşmanlıq keçirəcəklər; bu daxili qorxu və şübhələr bu qeyri-qanuni strukturun sonunu gətirəcək". Nəqqaşın söylədiyi bu kəskin fikirlər, vaxtilə HƏMAS, İslami Cihad və ya "Hizbullah" liderlərinin kabinetlərində səsləndirilən bəyanatlardan qat-qat daha aydın və çılpaq idi. "İslami Cihad" hərəkatının rəhbəri Ramazan Şəllah bu böyük zərbənin mütləq gələcəyinə tam əmin idi, Xalid Məşəl İranın prosesdəki rolu barədə daha ehtiyatlı danışırdı, Həsən Nəsrullah isə ümumiyyətlə bütün maliyyə və raket mənbələrinin birbaşa İrana bağlı olduğunu gizlətməyi özünə rəva bilmirdi.

Yasir Ərafatın mütləq müstəqillik xətti və Xomeyni ilə toqquşması

İran İslam inqilabı regionda bir çox regional məsələləri öz nəzarətinə götürməyə çalışarkən, Fələstin mövzusu onun ən mərkəzi daxili ideoloji hədəfi idi. Lakin Fələstin Azadlıq Təşkilatının rəhbəri Yasir Ərafat öz milli davasını əsla Tehrandakı dini rejimin ixtiyarına vermək niyyətində deyildi. O, fələstinlilərin müstəqil qərar qəbul etmək hüququnu qorumaq üçün yeri gələndə müttəfiq olur, yeri gələndə müharibə edir və bu rıçaqı fərqli məqsədlər üçün istifadə etmək istəyən ərəb paytaxtlarından hər zaman uzaq durmağa çalışırdı. Onun Suriya Prezidenti Hafiz Əsədlə illərlə davam edən amansız daxili mübarizəsinin əsas səbəbi də bu idi. Ərafat tez-tez bu tarixi cümləni təkrarlayırdı: "Fələstin mənim üçün müqəddəs bir milli davadır; Hafiz Əsəd üçün isə sadəcə beynəlxalq masalarda istifadə edəcəyi diplomatik bir alətdir (kartdır)".

Ərafat Xomeyni rejiminin daxili siyasətində real praqmatizmin, dəqiq strateji hesablamaların və beynəlxalq əyləclərin olmadığını dərhal anladı. O, öz yaxın köməkçilərinə bildirirdi ki, Tehran generallarının planları həm ABŞ-ın, həm də Sovet İttifaqının real qüvvəsini yanlış qiymətləndirən tam bir xəyalpərəstlik (illüziya) üzərində qurulub. O, öz milli inqilabını Xomeyninin ixtiyarına vermədi, çünki yeni İran rejiminin qısa zamanda həm öz qonşuları, həm də uzaq dövlətlərlə qanlı müharibələrə girəcəyini öncədən hiss etmişdi.

İnqilabın qələbəsindən cəmi altı gün sonra Ərafatın Tehrana etdiyi o rəsmi səfər tarixi bir hadisə olsa da, bu addım Fələstin liderinin digərləri kimi Xomeyniyə mütləq beyət etməsi ilə nəticələnmədi. Ərafat tamamilə müstəqil bir məsafə saxladı. İranda tələbələr ABŞ səfirliyini zəbt edib diplomatları girov götürən an, Ərafat tərəflər arasında rəsmi sülh vasitəçisi olmağa çalışsa da, Tehran onun bu siyasi rolunu kəskin şəkildə rədd etdi. Eyni hadisə İraq müharibəsi zamanı da təkrarlandı. Bunun dərhal ardınca, İran rəsmi Fələstin rəhbərliyinə alternativ olaraq özünə tam sadiq olan fərqli daxili fələstinli qruplar axtarmağa başladı və Ərafatın legitimliyini (milli hakimiyyətini) zəiflətmək üçün öz daxili töhfələrini verməkdən çəkinmədi.

Sonrakı mərhələdə baş verən hadisələr Xomeyni rejiminin qəbul edə biləcəyi sərhədləri tamamilə aşdı. 13 sentyabr 1993-cü ildə Vaşinqtonda, Ağ Evin bağçasında Prezident Bill Klintunun vasitəçiliyi ilə Yasir Ərafatla İsrailin Baş naziri İshak Rabin arasında rəsmi "Oslo sazişi" imzalandı və tərəflər əl sıxışdılar.

Misir Prezidenti Ənvər Sadatın Kamp Devid addımından sonra, Ərafat İslam dünyasında ikinci böyük geosiyasi zəlzələni başlatmışdı. Onun rəsmi legitimliyi tam idi, çünki onun şəxsiyyəti 1960-cı illərin ortalarında FƏTH hərəkatının atdığı o ilk milli azadlıq gülləsi ilə birbaşa bağlı idi.

İran, bütün sünni dünyasını "Böyük Şeytan"a (ABŞ-a) və İsrailə qarşı ayağa qaldırmaq üçün beynəlxalq bir körpü kimi baxdığı Fələstin rəhbərliyinin əldən çıxdığını görərək böyük bir təhlükə hiss etdi. Məhz bu səbəbdən Tehran, Oslo sazişini tamamilə sarsıtmaq məqsədilə fələstinli islamçı qruplara — "Fələstin İslami Cihad" hərəkatına və HƏMAS-a verdiyi maliyyə və silah dəstəyini bir neçə qat artırdı. Ərafatın daxili xətti ilə Tehranın və regional "müqavimət" cəbhəsinin planları tamamilə ayrıldı. Radikal qrupların Ərafata olan nifrəti o dərəcəyə çatmışdı ki, Suriyanın paytaxtı Dəməşqdə Fələstinin Azadlığı Uğrunda Xalq Cəbhəsinin (Baş Komandanlıq) rəhbəri Əhməd Cəbrillə müsahibə aparan zaman, o, Ərafatı açıqca xəyanətdə ittiham etdi. Ondan: "Onu öldürmək üçün xüsusi bir sui-qəsd dəstəsi göndərmisinizmi?" soruşulduqda, o, bu belə cavabı verdi: "Xeyr, göndərməmişəm, lakin mən hər səhər radiosunu açanda, nəhayət Fələstin daxilindən yeni bir İslambulinin doğulduğu xəbərini eşitmək ümidi ilə yaşayıram". (Qeyd: Xalid əl-İslambuli vaxtilə Misir Prezidenti Ənvər Sadata qarşı keçirilən hərbi paradda sui-qəsd icra edərək onu öldürmüş radikal zabit idi).

Fəthi Şəqaqi və İslami Cihad hərəkatının Tehrandakı ilk gizli pəncərəsi

İran inqilabı dünyəvi dünyagörüşlü Ərafatı öz iradəsi altına sala bilməsə də, Fələstinin daxilindəki islamçı gənclərin arasında özünə tam sadiq müttəfiqlər tapmaq fürsətini əldən vermədi. Bu gizli strateji qapını Tehranın üzünə açan ilk şəxs — "Fələstin İslami Cihad" hərəkatının qurucusu doktor Fəthi Şəqaqi oldu. O, İrana tam hazır bir ideoloji baza ilə gəlmişdi. (Sonradan HƏMAS-ı da Qasım Süleymaninin memarı olduğu yeraltı tunellər, PUA-lar və raket proqramına daxil etmək üçün böyük dövlət səyləri göstəriləcəkdi).

Hər şey Misirin Zaqaziq Universitetində təhsil alan bir ovuc fələstinli tələbənin gizli fəaliyyəti ilə başladı; onlar "Müsəlman Qardaşlar" (İxvan-ı Müslimin) hərəkatının daxilində və ya ətrafında yer alırdılar. 1978-ci ildə İranda şah əleyhinə kütləvi nümayişlər başlayanda, bu tələbə qrupu özlərinin intellektual lideri sayılan Şəqaqidən bu inqilabın mahiyyəti barədə ətraflı 10 vərəqlik xüsusi bir elmi hesabat hazırlamağı xahiş etdi. Bu tapşırıq Şəqaqini dərindən cəlb etdi; o, İslami mənbələri, Ayətullah Xomeyninin mühazirələrini və İxvan fəlsəfəsini çarpazlaşdıraraq dərindən araşdırdı. Şəqaqi apardığı tədqiqatın sonunda qəti bir nəticəyə gəldi: İrandakı bu rejim dəyişikliyi sadə bir şiə hərəkatı deyil, qlobal bir İslam inqilabıdır. Beləliklə, o, yoldaşlarının istədiyi 10 vərəqlik kiçik xülasə əvəzinə, İslam dünyasında böyük əks-səda doğuracaq "Xomeyni: İslami həll yolu və alternativ" (الخميني.. الحل الإسلامي والبديل) adlı xüsusi bir kitab yazdı.

Bu kitab inqilabın qələbəsindən dərhal sonra Misirdə kütləvi şəkildə çap olunub satışa çıxan kimi, Misir təhlükəsizlik orqanları Şəqaqini dərhal həbs edərək zindana atdı. O, sonradan Misirdə ikinci dəfə həbs olundu və ölkədən gizlicə qaçmaq məcburiyyətində qaldı. Şəqaqi 1983-cü ildə və 1986-cı ildə Qəzzada İsrail təhlükəsizlik xidməti (Şabak) tərəfindən yenidən həbs edildi və nəhayət 1 avqust 1988-ci ildə İsrail hökuməti tərəfindən Fələstin torpaqlarından xaricə (sürgünə) göndərildi.

İsrail kəşfiyyatı əsla təsəvvür edə bilmirdi ki, Şəqaqinin Fələstindən sürgün edilməsi, əslində onun Tehran və Livan "Hizbullah"ı ilə birbaşa qırılmaz strateji bağlar qurması üçün ən böyük fürsət pəncərəsinə çevriləcək. Tehran sürgündəki bu gənc alimə beynəlxalq səviyyədə böyük ehtiram göstərdi; Ayətullah Xomeyni 1988-ci ildə onu şəxsən qəbul edərək, İslami Cihad hərəkatına sonsuz maliyyə və silah dəstəyi veriləcəyinə dair dövlət adından mütləq zəmanət verdi. Beləliklə, bu hərəkat İranın Fələstin müqavimətinin daxilinə etdiyi ilk real strateji sızma əməliyyatına çevrildi.

Ərafatla Rabinin o məşhur əl sıxışma mənzərəsindən dərhal sonra, Şəqaqi ilə onun ölümündən sonra təşkilatın rəhbərliyini təhvil alacaq Ramazan Abdullah Şəllah arasında təcili bir telefon təması baş verdi. O dövrdə Şəllah ABŞ-da rəsmi akademik fəaliyyətlə məşğul idi və Şəqaqinin ona telefon zəngində dediyi "artıq vaxt tamamdır" cümləsinin mənasmı anladı. Sonradan Şəllah bu cümlənin mahiyyətini belə izah etmişdi: "Bu, Fələstinin daxilində İsrailə qarşı amansız intiharçı partlayışlar mərhələsinə keçmək barədə aldığımız mütləq hərbi qərarın gizli kodu idi".

21 yanvar 1995-ci ildə İslami Cihad hərəkatı, baş katib Şəqaqinin birbaşa rəhbərliyi ilə İsrailə sarsıdıcı bir hərbi zərbə vurdu. Tel-Əviv yaxınlığındakı Beyt Lid bölgəsində keçirilən ikiqat intiharçı partlayış nəticəsində 20 yüksək rütbəli İsrail əsgəri həlak oldu. Bu qanlı hadisəyə cavab olaraq, Baş nazir İshak Rabin bu əməliyyatın arxasında dayanan əsl beyni, sərhədlərdən kənarda olsa da, tapıb cəzalandıracağına and içdi. Rabinin xüsusi olaraq "Mossad"a Şəqaqinin fiziki olaraq məhv edilməsi barədə mütləq dövlət əmri verdiyi heç kimə sirr deyildi.

Ondan Rabinin bu birbaşa ölüm təhdidləri barədə soruşduqda, o, bu tarixi cavabı verdi: "Şəxsi müstəvidə bu hədələr mənim üçün zərrə qədər də olsun maraqlı deyil. Mən hesab edirəm ki, mən onsuz da özümün təsəvvür etdiyimdən qat-qat çox yaşamışam. Şəhidlərin qanı fəsiləsiz olaraq yeni döyüşçülər ordusu doğurur və işğala qarşı müqaviməti daha da alovlandırır. Ona görə də biz bu təhdidlərdən əsla qorxmuruq. Sonda mən, Möminlərin rəhbəri Həzrəti Əlinin (kərrəmallahu vəchəh) o məşhur fəlsəfəsini təkrarlayıram: 'İnsanın yeganə mütləq qoruyucusu — onun hələ tamamlanmamış əcəlidir'".

Ondan hərəkatın daxili İran maliyyə mənbələri barədə soruşduqda, o, ilk vaxtlar: "Bizə fərqli tərəflərdən dostlar kömək edirlər, bu adları açıqlamağa ehtiyac yoxdur" cavabını verdi. Sualı israrla təkrar etdikdə isə, nəhayət etiraf edərək, : "Təxminən dörd il əvvəl İran İslam Respublikasının parlamenti (Şura Məclisi) Fələstin intifadasına (xalq hərəkatına) rəsmi dəstək verilməsi, şəhid ailələrinə müntəzəm maliyyə və hərbi kömək ayrılması barədə xüsusi dövlət qanunu qəbul edib".-demişdi.

26 oktyabr 1995-ci ildə Rabin Şəqaqi ilə olan qanlı hesabını qəti şəkildə qapatdı. "Mossad" agentləri Şəqaqini Malta adasında, Liviyada keçirilən beynəlxalq konfransdan geri qayıdan zaman tənha küçədə yaxalayaraq başından güllələdilər.

"Əgər sağ qalsa, ərəblərin Xomeynisi olacaq"

Livanda "Hizbullah"ın baş katibi Həsən Nəsrullah Şəqaqinin Malta adasında öldürülməsi xəbərini eşidən kimi təcili olaraq Dəməşqə gəldi. O, hərəkatın yeni rəhbərliyinə keçən Ramazan Şəllahla görüşərək ona bu mühüm strateji məsləhəti verərək, "Sizə təcili olaraq yeni baş katibin adını elan etməyi məsləhət görürəm. Vaxtilə İsrail bizim rəhbərimiz Abbas əl-Musavini şəhid edəndə biz də dərhal eyni addımı atdıq; bunun məqsədi — müqavimət mühitinin daxili mənəviyyatını və psixoloji gücünü düşmən qarşısında qoruyub saxlamaqdır".-dedi.

Nəsrullah bu təşkilati seçimin tamamilə "İslami Cihad"ın daxili işi olduğunu bildirərək namizəd məsələsinə əsla qarışmadı.

Şəllah danışırdı ki, Şəqaqi sağlığında Həsən Nəsrullahın şəxsi zəkasına və xarakterinə dərindən heyran idi.

1989-cu ilin sonlarında mən Beyrutda idim. Doktor Fəthi (Şəqaqi) 'Hizbullah'ın böyük bir tədbirindən qayıdırdı, həmin toplantıda gənc Nəsrullah olduqca coşqun bir bəlağətlə çıxış etmişdi. Fəthi onun haqqında o dərəcədə böyük bir heyranlıqla danışırdı ki, mən təəccübləndim; çünki o dövrdə Nəsrullah hələ təşkilatın baş katibi deyil, sadəcə cəbhədəki hərbi rəhbərlərindən biri idi. Şəqaqiyə bu həddindən artıq heyranlığın səbəbini soruşduqda, o, otaqdakı digər silahdaşların hüzurunda bu tarixi sözləri dedi: 'Ramazan, bu gənc şəxsə diqqət yetir, əgər Allah ona uzun ömür nəsib etsə və o sağ qalsa, gələcəkdə mütləq ərəb dünyasının Xomeynisi olacaq'."

Şəllahdan Fələstində fəaliyyət göstərən islamçı qrupların İsrailin daxilində kütləvi intiharçı partlayışlar keçirərkən hansı hərbi modeldən ilham aldıqlarını soruşduqda, o, birbaşa Livan cəbhəsini göstərərdi: "Biz bu taktiki modeli tamamilə Livan müqavimətindən mənimsədik; hər şey gənc mücahid 'Əbu Zeynəb'in (Əhməd Qasir) 1980-ci illərin əvvəlində Bəsrədə və Beyrutda partlayıcılarla dolu yük maşını ilə ABŞ dəniz piyadalarının və İsrail qərargahlarının daxilinə girib özünü partlatması ilə başladı".

HƏMAS və Tehrana uzanan strateji xətt

Fələstin mövzusunda əldə olunan bütün bu uğurlu sızma əməliyyatlarına baxmayaraq, rasional olaraq qeyd etmək lazımdır ki, İran inqilabının regiondakı ən böyük və nəhəng strateji uğuru — fələstinli sünni-müsəlman hərəkatı olan HƏMAS-ı öz qlobal layihəsinin daxilinə çəkməyi bacarması oldu. Tehran, bu hərəkatın müasir silahlara, raket texnologiyalarına və nəhəng maliyyə mənbələrinə olan kəskin ehtiyacından maksimum istifadə etdi.

Asayişi qorumaq bəhanəsi ilə İsrail hökumətinin atdığı böyük bir səhv addım, Tehranın bu strateji planını tamamilə asanlaşdırdı. 1992-ci ilin dekabr ayında HƏMAS-ın hərbi qanadı olan "İzzəddin əl-Qəssam" taborlarının İsrail təhlükəsizlik rəsmisini qaçırıb öldürməsindən sonra, Təl-Əviv rejimi Qəzza və İordan çayının qərb sahilindən 415 nəfər fələstinli islamçı ziyalını kütləvi şəkildə ölkədən sürgün etdi. Bu sürgün siyahısına sonradan hərəkatın ali rəhbərliyinə keçəcək Əbdüləziz əl-Rantisi və İsmayıl Haniyə kimi mühüm fiqurlar daxil idi.

Livan hökuməti, HƏMAS rəhbərliyi ilə tam koordinasiyalı şəkildə bu sürgün olunan şəxsləri öz rəsmi ölkə sərhədlərindən daxilə buraxmağı rədd etdi. Nəticədə bu 415 nəfərlik intellektual islamçı kütlə, Livan-İsrail sərhədində yerləşən neytral "Mərc əz-Zühur" adlı dağlıq çılpaq bölgədə çadırlarda yaşamaq məcburiyyətində qaldı. Onlar öz çadırlarını qısa zamanda elmi seminarların, kütləvi ibadətlərin və beynəlxalq mətbuat nümayəndələrinin qəbul mərkəzinə çevirdilər.

İran "Sepah"ı və Livan "Hizbullah"ı yaranmış bu tarixi fürsəti dərhal tutdular. Onlar bu dağlıq ərazidə blokadada qalan fələstinli ziyalılara müntəzəm isti ərzaq, tibbi ləvazimatlar və qış çadırları daşımağa başladılar. Qurulan bu ilk səmimi insani əlaqələr qısa zamanda hərbi-strateji əməkdaşlığa çevrildi: "Sepah" və "Hizbullah"ın mütəxəssisləri Mərc əz-Zühur düşərgəsindəki fələstinli gənclərə ev şəraitində partlayıcı maddələrin (bombaların) hazırlanması, gizli və təhlükəsiz rabitə şəbəkələrinin qurulması və qabaqcıl partizan taktikalarını dərindən öyrətməyə başladılar.

Artıq sentyabr 1992-ci ildə İran rəhbərliyi, HƏMAS hərəkatının Musa Əbu Mərzuq rəhbərliyindəki rəsmi Siyasi Bürosunun nümayəndə heyətini Tehranda ən ali dövlət səviyyəsində qəbul etdi. "Sepah" generalları yaxşı dərk edirdilər ki, HƏMAS-ın Fələstin küçələrindəki kütləvi xalq dəstəyi "İslami Cihad"dan qat-qat genişdir. İlk vaxtlar bu münasibətlərin daxilində bəzi ciddi şübhələr və sünni-şiə məzhəb həssaslığı mövcud idi. HƏMAS rəhbərliyi ilk mərhələdə, Tehranın maliyyə dəstəyini qəbul edəcəyi təqdirdə tamamilə şiə fəlsəfəsindən doğan bu regional proqramın daxili əsirinə çevriləcəyindən ciddi şəkildə ehtiyat edirdi. Lakin zaman keçdikcə bu daxili şübhələr arxa plana keçdi və İranın nəhəng maliyyə-silah dəstəyi müntəzəm sistemli xarakter aldı.

14 iyun 2007-ci ildə HƏMAS Qəzza zolağında mütləq nəzarəti ələ keçirərək, Mahmud Abbasın rəsmi Fələstin Muxtariyyətinin qüvvələrini oradan tamamilə qovdu. Regionda yerləşən iki mühüm güc bu tarixi fürsəti dərhal qəbul etdi: İran — xüsusilə "Qüds Qüvvələri"nin komandanı Qasım Süleymani və Livan "Hizbullah"ı — şəxsən Həsən Nəsrullah. Qəzzanın müasir "Oslo dövlətindən" tamamilə ayrılması, Qasım Süleymaniyə HƏMAS-ı regional "Vahid cəbhələr" (Vhdətül-Sahat) doktrinasına daxil etmək və gələcəkdə tətbiq olunacaq o məşhur "Böyük zərbə" planının əsas hərbi hərəkətverici qüvvəsinə çevirmək üçün misilsiz şərait bəxş etdi.

Təbii ki, HƏMAS-ın İranla olan bu münasibətləri tarix boyu çox çətin sınaqlardan keçdi. Xüsusilə Suriyada "Ərəb baharı" başlayanda, HƏMAS rəhbərliyi Bəşər Əsəd rejiminin xalq qətliamlarına dəstək vermək barədə gələn təzyiqləri rədd edərək, Dəməşqdəki ali qərargahını qapatdı və ölkəni tərk etdi. Bu addım Tehran və Dəməşq siyasi dairələrində böyük qəzəb yaratdı; onlar HƏMAS Siyasi Bürosunun rəhbəri Xalid Məşəli "müqavimət xəttinə xəyanət etməkdə" ittiham etdilər. İran hərəkata verdiyi maliyyə köməyini kəskin şəkildə azaltsa da, daxildəki "İzzəddin əl-Qəssam" taborları ilə olan hərbi rabitə iplərini əsla tam qatlamadı.

Arada yaranan digər bir mühüm daxili ixtilaf isə, İranın Yəməndəki hərbi rolu və husi icmasının daxilində apardığı iddia edilən "şiələşdirmə" əməliyyatları ilə bağlı idi. Lakin general Qasım Süleymani və Həsən Nəsrullahın bu regional "Müqavimət oxu" daxilində Fələstin amilinin mütləq zəruriliyini bildikləri üçün göstərdikləri xüsusi dövlət səyləri sayəsində, sular yenidən öz ilkin məcrasına qayıtdı. Süleymani bu sadiqliyin müqabilində HƏMAS-ı tamamilə yeni bir hərbi proqramla mükafatlandırdı: bura Qəzza zolağının yeraltı laboratoriyalarında yerli raket və PUA istehsalı sənayesinin qurulması, nəhəng maliyyə kanallarının açılması və minlərlə fələstinli döyüşçünün xaricdə keçdiyi kütləvi ağır hərbi təlimlər daxil idi.

2012-ci ildə İsrail zindanından böyük əsir mübadiləsi sazişi ilə çıxan Yəhya Sinvar, qısa zamanda Qəzzadakı Siyasi Rəhbərliyin daxilinə seçildi. Tam beş il sonra, 2017-ci ildə o, HƏMAS-ın Qəzza zolağı üzrə mütləq ali rəhbəri vəzifəsini tutdu. Məhz həmin il (2017) İsmayıl Haniyə, tam 21 il bu vəzifəni icra etmiş Xalid Məşəlin yerinə HƏMAS-ın ümumi Siyasi Bürosunun sədri seçildi. Bu kadr dəyişikliyi, hərəkatın daxili idarəçilik tərəzisini tamamilə birbaşa Yəhya Sinvar, Məhəmməd Əl-Deyf (əl-Qəssam taborlarının baş komandanı) və daxili hərbi qanadın mütləq xeyrinə dəyişdi.

"Əqsa tufanı" və regionun tamamilə dəyişən siması

7 oktyabr 2023-cü il tarixində Yəhya Sinvar və Məhəmməd Əl-Deyf ömürlük daxili arzularını tam reallaşdıraraq, dünya hərb tarixinə düşən "Əqsa tufanı" (طوفان الأقصى) əməliyyatını başlatdılar. Ertəsi gün Livan "Hizbullah"ının rəhbərliyi, bu tufanı başladan komandanlığın daxili gizli mesajına rəsmi cavab verməkdən başqa bir çarə tapmayaraq, birbaşa "Qəzzaya dəstək müharibəsi"nə qoşulduğunu elan etdi. Bütün bəşəriyyət, əməliyyatın ilk saatlarında minlərlə İsrail əsgərinin və mülki şəxsin məhv edilməsi, onlarla girovun Qəzza tunellərinə doldurulması fonunda İsrail dövlətinin daxili təhlükəsizlik sisteminin necə kövrək və aciz olduğunu tam çılpaqlığı ilə gördü.

Lakin bir neçə saatlıq daxili şok və çaşqınlıq mərhələsindən sonra, İsrailin nəhəng müasir hərbi maşını ayılaraq, eyni anda fərqli regional cəbhələrdə amansız qisas müharibəsini başlatdı. Benyamin Netanyahu bəyan etdi ki, bu tufanın arxasında mütləq şəkildə İranın birbaşa strateji barmaq izləri dayanır; məhz bu səbəbdən Livan "Hizbullah"ına, onun ali rəhbərliyinə və birbaşa Tehran rejiminin özünə qarşı ən ağır hərbi cəza əməliyyatları işə düşdü.

Yəhya Sinvarın başlatdığı bu böyük "Əqsa tufanı", təkcə Qəzzanın və Livanın simasını tamamilə qanla dəyişmədi, o, həmçinin regionda tamamilə fərqli bir sarsıntı yaradaraq Suriyada Bəşşar Əsəd rejiminin də mütləq süqutu (kökündən qoparılması) ilə nəticələndi. Tarixdə ilk dəfə olaraq, ABŞ-ın strateji ağır bombardmançı təyyarələri və raketləri İranın daxili nüvə obyektlərini ağır şəkildə vurdu, İsrail Hərbi Hava Qüvvələri Tehran səmaları üzərində mütləq nəzarəti ələ keçirdi, digər tərəfdən introduces İranın ballistik raketləri yəhudi dövlətinin daxili hədəflərinə töküldü. İllərdir daxildə toplanan bu nəhəng İran kükrəməsi, nəticədə bütün regionun təhlükəsizliyini və qlobal dünya iqtisadiyyatını lərzəyə gətirən böyük bir müharibəyə çevrildi; bu böyük geosiyasi fırtınanın fəsadları və nəticələri bu gün də tamamilə açıq və proqnozlaşdırıla bilməyən bir müstəvidə davam etməkdədir.