BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi

"Körfəz dövlətləri ABŞ-İran razılaşmasını necə görür?" sualı müasir Yaxın Şərq geosiyasətinin, regional təhlükəsizlik arxitekturasının və qlobal diplomatiyanın ən mərkəzi, ən həssas mövzularından biridir. Amerika Birləşmiş Ştatlarında Donald Tramp administrasiyasının yenidən hakimiyyətə gəlməsindən sonra, Vaşinqton və Tehran arasında diplomatik kanalların gözlənilmədən aktivləşməsi və İsveçrənin Cenevrə şəhərində rəsmiləşdirilməsi nəzərdə tutulan strateji saziş, regiondakı bütün daxili balansları kökündən dəyişdirmişdir. Körfəz Əməkdaşlıq Şurası (KƏŞ) üzvü olan dövlətlər - başda Səudiyyə Ərəbistanı Krallığı, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, Qətər Dövləti, Küveyt, Oman və Bəhreyn olmaqla - bu sürətli de-eskalasiya (gərginliyin azaldılması) prosesini sadəcə kənardan izləmir, həm də bu razılaşmanın öz milli təhlükəsizliklərinə, regional nüfuz dairələrinə və gələcək iqtisadi layihələrinə verəcəyi birbaşa və dolayı təsirləri ən xırda detallarına qədər analiz edirlər.

Regional de-eskalasiya prosesində ilkin diplomatik reaksiyalar və Körfəz paytaxtlarının mövqeyi

Vaşinqton və Tehran administrasiyaları arasında pərdəarxası xüsusi danışıqlar nəticəsində əldə olunmuş son strateji anlaşma, Yaxın Şərq regionunda böyük bir hərbi toqquşma və regional müharibə riskini təxirə salan mühüm bir addım kimi qəbul edilsə də, Körfəz dövlətlərinin daxili diplomatik korpuslarında və xarici siyasət idarələrində bu hadisə tamamilə fərqli geosiyasi aspektlərdən və dərin şübhələrlə analiz edilir. Bu çətin prosesdə başda Qətər Dövləti olmaqla, Oman Sultanlığı kimi neytral və vasitəçi rolları ilə tanınan regional oyunçular, əldə olunan bu memorandumu özlərinin uzunmüddətli xarici siyasət uğuru, regional diplomatiyanın qələbəsi və gərginliyin azaldılmasının yeganə rasional yolu kimi qiymətləndirirlər. Dohanın bu müddət ərzində Vaşinqton və Tehran arasında gizli mesajlaşmaları və rəsmi şəxslərin görüşlərini təşkil etmək istiqamətində göstərdiyi intensiv diplomatik səylər, regional və beynəlxalq müstəvidə Körfəzin siyasi çəkisini və vasitəçilik institutunu daha da möhkəmləndirmişdir.

Lakin digər tərəfdən, Körfəz Əməkdaşlıq Şurasının ən aparıcı və böyük iqtisadi-hərbi gücləri olan Səudiyyə Ərəbistanı və Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri bu sazişin daxili bəndlərinə, gizli protokollarına və Vaşinqtonun Tehranla qurduğu yeni dialoq formatına qarşı həddindən artıq təmkinli, məsafəli və ehtiyatlı bir yanaşma nümayiş etdirirlər. Riyad və Əbu-Dabi siyasi elitaları üçün əsas mərkəzi məsələ sadəcə İranın nüvə sentrifuqalarının dondurulması və ya dəniz nəqliyyatına qoyulan blokadanın qismən qaldırılması deyil; onlar üçün əsas qorxu, rəsmi Tehranın regional təsir dairəsinin, Livan, Suriya, İraq və Yəməndəki hərbi-siyasi mövcudluğunun ABŞ tərəfindən rəsmən və de-fakto tanınması və bunun Körfəzin birbaşa təhlükəsizlik sistemində yaradacağı yeni təzyiq rıçaqlarıdır.

Hörmüz boğazının dəniz gəmiçiliyinə açılması və iqtisadi təhlükəsizlik prioritetləri

Bu strateji razılaşmanın Körfəz dövlətləri, xüsusən də qlobal enerji bazarlarına xam neft və mayeləşdirilmiş təbii qaz (LNG) ixrac edən monarxiyalar üçün ən mühüm, dərhal hiss olunan və sürətli müsbət nəticəsi, Hörmüz boğazının beynəlxalq dəniz gəmiçiliyi, kommersiya tankerləri və yük daşımaları üçün tam, təhlükəsiz və kəsintisiz şəkildə yenidən açıq elan edilməsi öhdəliyidir. Küveyt yaxınlığındakı neytral sularda və Ərəb dənizində baş verən son dəniz insidentləri, ticarət gəmilərinə edilən dron hücumları və İran İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun (SEPAH) hərbi dəniz qüvvələrinin bölgədəki aqressiv manevrləri Körfəzin əsas iqtisadi nəfəsliyini uzun müddət ciddi təzyiq və blokada təhlidləri altında saxlamışdı.

Hörmüz boğazının hər hansı bir hərbi müdaxilə riskindən uzaq, kəsintisiz şəkildə işləməsi və ABŞ-ın İrana qarşı tətbiq etdiyi dəniz blokadasını qismən yumşaltması, qlobal enerji birjalarında qiymət sabitliyini təmin etməklə yanaşı, Körfəz monarxiyalarının gələcək ixrac logistikasını və sığorta haqlarını da tam şəkildə təminat altına alır. Bu daxili bənd bütün regional oyunçuların iqtisadi maraqlarına tamamilə cavab verir, dəniz quldurluğu riskini minimuma endirir və xarici ticarət dövriyyəsinin daxili sabitliyini qoruyur.

İranın dondurulmuş maliyyə aktivlərinin sərbəst buraxılması və "fəaliyyətə görə ödəniş" qayğıları

Körfəz paytaxtlarını, xüsusən də regional təhlükəsizlik analitiklərini ən çox narahat və məyus edən daxili bəndlərdən biri, Vaşinqton administrasiyasının İrana aid olan və beynəlxalq banklarda, xüsusən də Cənubi Koreya, İraq və Avropa institutlarında dondurulmuş milyardlarla dollarlıq maliyyə aktivlərini "fəaliyyətə görə ödəniş" (pay-for-performance) xüsusi prinsipi əsasında mərhələli şəkildə sərbəst buraxmaq öhdəliyini öz üzərinə götürməsidir. Baxmayaraq ki, ABŞ Dövlət Departamenti və rəsmi rəsmilər bu addımı Tehranın nüvə proqramını idarə olunan səviyyədə saxlamaq və uranın zənginləşdirilməsini dayandırmaq üçün effektiv bir iqtisadi rıçaq kimi təqdim edirlər, Körfəz dövlətlərinin daxili təhlükəsizlik dairələrində bu yanaşmaya dərin bir şübhə və etimadsızlıq mövcuddur.

Körfəzli ekspertlərin rəsmi rəylərinə görə, sərbəst buraxılacaq bu nəhəng maliyyə resursları rəsmi Tehran tərəfindən yalnız daxili sosial-iqtisadi böhranın aradan qaldırılmasına və mülki infrastrukturun bərpasına yönəldilməyəcək; bu vəsaitlərin mühüm bir hissəsi qaçılmaz olaraq İranın Yaxın Şərqdəki asimmetrik təsir gücünü təmin edən proksi (vəkil) şəbəkələrinin - xüsusilə Yəməndəki Ənsarullah (Husilər), İraqdakı Haşdi Şabi qruplaşmaları, Suriya daxilindəki hərbi birləşmələr və Livandakı Hizbullahın - yenidən sürətlə silahlandırılmasına, yeni nəsil zərbə dronları və ballistik raketlərlə təmin edilməsinə xidmət edəcəkdir. Bu isə Körfəz monarxiyalarının sərhədlərində təhlükəsizlik risklərini azaltmaq əvəzinə, regionda daha da daxili xarakterli asimmetrik və hərbi təhdidləri pik həddə çatdıra bilər.

Livan şərti: Beyrutun suverenliyi və regional proksi müharibələrinin gələcəyi

Körfəz dövlətləri Livanın daxili sabitliyini və ümumi regional müharibə alovunun söndürülməsini öz milli maraqları çərçivəsində mühüm hesab etsələr də, məsələnin pərdəarxası mahiyyətində Livan dövlətinin gələcəkdə tamamilə və rəsmi olaraq İranın geosiyasi təsir dairəsində qalması reallığı ilə barışmaq qorxusunu da daxillərində daşıyırlar. Hizbullahın hərbi infrastrukturunun tamamilə yox edilməməsi və silahsızlaşdırma mexanizminin bu razılaşmada yer almaması, Körfəz paytaxtlarında bu sazişin regiona tam və ədalətli sülh gətirməyəcəyinə, əksinə gərginliyi sadəcə müvəqqəti donduracağına dair daxili analitik rəyləri maksimum dərəcədə gücləndirir.

ABŞ-İsrail geosiyasi ixtilafı və Körfəz monarxiyalarının çevik balans siyasəti

Vaşinqton administrasiyasının, İsrail Baş naziri Benjamin Netanyahu hökumətinin və Təl-Əvivdəki hərbi-siyasi kabinetin ən kəskin, rəsmi və sərt etirazlarına, diplomatik demarşlarına baxmayaraq bu Cenevrə sazişinə imza atmaqda israrlı olması, həmçinin ABŞ rəsmi dairələrinin İsraildəki ifrat sağçı koalisiya üzvlərinə (İtamar Ben-Gvir və Bezalel Smotriç qanadına) qarşı regional və qlobal səviyyədə siyasi alternativlər axtarması, Körfəz dövlətlərinin xarici siyasət və milli təhlükəsizlik strategiyalarına birbaşa, köklü təsir göstərir. Tarixi "İbrahim razılaşmaları" (Abraham Accords) vasitəsilə İsrail dövləti ilə diplomatik, iqtisadi və kəşfiyyat münasibətlərini rəsmən normallaşdıran bəzi aparıcı Körfəz ölkələri, indi regionda tamamilə yeni və mürəkkəb bir geosiyasi reallıqla üz-üzə qaldıqlarını dərk edirlər.

ABŞ və İsrail arasında strateji hədəflər baxımından yaranan bu dərin daxili etimadsızlıq və koordinasiya çatışmazlığı mühiti, Körfəz dövlətlərini xarici siyasətdə daha çoxşaxəli, çevik və daxili balanslaşdırılmış bir xətt yürütməyə vadar edir. Onlar bir tərəfdən Vaşinqtonun regiondakı ənənəvi hərbi təhlükəsizlik çətirini və strateji müttəfiqliyini tamamilə itirmək istəmir, digər tərəfdən isə regional müstəvidə İsrailin ABŞ-dan gizli və təkbaşına atacağı hərbi addımların (məsələn, İranın nüvə obyektlərinə və ya daxili infrastrukturuna qarşı mümkün qəfil və preventiv zərbələrin) bütün Körfəz bölgəsini daxilinə alacaq irihəcmli bir müharibə alovlandıracağından və öz iqtisadi layihələrini (məsələn, Səudiyyə Ərəbistanının "Vision 2030" proqramını) tamamilə iflasa uğradacağından dərin ehtiyat edirlər.

İraqda yeni hökumət keçidi və regional güclərin təsir mübarizəsi

Bu strateji sənədin regional fəsadlarının və təsirlərinin ən bariz, qabarıq və sürətli şəkildə görünəcəyi ilk coğrafi areallardan biri də heç şübhəsiz ki, İraq Respublikasıdır. İraqda yeni hökumət keçidi, daxili siyasi strukturun yenidən formalaşması və dövlət institutlarının idarə edilməsi prosesi həm rəsmi Tehranın, həm də Vaşinqtonun birbaşa koordinasiyalı təsir dairəsində yer alırdı. Körfəz dövlətləri uzun illərdir ki, Bağdadın tamamilə ərəb dünyasına inteqrasiya olunmasını, Körfəz iqtisadi sisteminə bağlanmasını və İranın mütləq daxili hərbi-siyasi nəzarətindən mərhələli şəkildə çıxmasını özlərinin ən mühüm strateji hədəfi olaraq təyin etmişdirlər.

ABŞ-İran razılaşması İraqdakı daxili şiə, sünni və kürd siyasi qüvvələri arasında müvəqqəti, süni bir barışıq mühiti və sabitlik illüziyası yaratsa da, bu vəziyyətin uzunmüddətli və daimi sabitlik vəd etmədiyi məqalədə xüsusi terminlərlə iddia olunur. Körfəz paytaxtları ciddi şəkildə narahatdırlar ki, Vaşinqtonun İraq daxilindəki hərbi kontingentini və strateji varlığını tamamilə azaltması, yaxud öz qlobal maraqları naminə İrana İraq siyasətində daxili geniş güzəştlər etməsi, Bağdadın birdəfəlik və geri dönüşü olmayan şəkildə Tehranın geosiyasi forpostuna (dayaq məntəqəsinə) çevrilməsi ilə nəticələnə bilər.

Yekun strateji nəticə və regional gələcəyin ssenariləri

Yekun olaraq vurğulamaq zəruridir ki, Körfəz dövlətləri ABŞ və İran İslam Respublikası arasında imzalanan bu son memorandumu Yaxın Şərq regionunda böyük və dağıdıcı bir müharibə riskini sadəcə müəyyən müddətə təxirə salan, tərəflərin daxili nəfəs dərpməsinə xidmət edən keçici bir de-eskalasiya aləti kimi qəbul edirlər. Lakin bu müvəqqəti saziş regionun daxili fundamental xroniki problemlərinin, sərhəd münaqişələrinin və ideoloji qarşıdurmaların köklü və daimi həllini təmin etmək iqtidarında deyildir. Körfəzin gələcək milli təhlükəsizlik statusu və daxili sabitliyi, Vaşinqtonun öz ənənəvi regional müttəfiqlərinə verdiyi hərbi zəmanətləri gələcəkdə nə dərəcədə real yerinə yetirəcəyindən və Tehran administrasiyasının bu saziş sayəsində əldə edəcəyi yeni maliyyə və hüquqi rıçaqları regional ekspansiyanı (yayılma siyasətini) dayandırmaq üçün, yoxsa daha da gücləndirmək üçün istifadə edib-etməyəcəyindən birbaşa asılı olacaqdır.