BAKI,AzerVoice Anaitik Təhlil Mərkəzi

Ötən həftə ərzində Beyrutda, eləcə də Yaxın Şərqin və Qərbin digər paytaxtlarında Livan Hizbullah milislərinin silahsızlaşdırılması imkanları və dövlətin bu silah üzərində monopoliyasına nail olub-olmaması ilə bağlı mübahisələrin kəskinləşməsi və fikir yarışları diqqət çəkdi.

Məsələnin müzakirələrinin bu səviyyəyə çatması çox vacibdir, çünki bu, problemin mahiyyətini anlamağa imkan verir – bunun İsrailin müharibədəki məqsədlərindən və ya atəşkəs razılaşmasının şərtlərindən biri olub-olmamasından asılı olmayaraq. Əslində, Livanın belə bir vəziyyətə ehtiyacı var idi, çünki Hizbullahın silaha sahib olması ölkə daxilində paralel bir dövlətçik yaratmasına imkan verib.

Bu kontekstdə Beyrutda Hizbullahla dialoqa vaxt itirməmək, əksinə, birbaşa İranla danışmaq çağırışları diqqəti cəlb etdi. Çünki bu silah əslində İrana məxsusdur və Hizbullahın arsenalı sadəcə Cənubi Livanda saxlanılan İran anbarıdır. Ondan çıxan hər bir güllə və raket isə Tehranın İsrailə qarşı atmaq qərarına gəldiyi atəşdir.

Hizbullahı İran silahından məhrum etməyin mümkünlüyü və ya mümkünsüzlüyü barədə mülahizə yürütməyə ehtiyac yoxdur. Çünki bu silahın özü Hizbullahdır, Hizbullah da həmin silahdır – İran tərəfindən qaçaqmalçılıq yolu ilə gətirilmiş, yaxud Cənubi Livan ərazisində iranlı mütəxəssislər, təcrübələr və nəhəng pullar hesabına hazırlanmış silahdır.

İranın şiələri silahlandırma siyasətinin yaratdığı fəsadlar

İranı normal vəziyyətə necə qaytarmaq olar? Yəni, onun hüquqlarını və maraqlarını beynəlxalq hüquqa uyğun şəkildə qorumaq üçün silaha sahib olması başadüşüləndir, amma həmin silahın bütün bölgənin gələcəyini partladacaq mina sahələrinə çevrilməsi, hər yerdə müharibələr və qarşıdurmalar törətməsi qəbuledilməzdir. Təcrübə göstərdi ki, İranın müdaxilə etdiyi münaqişələr ona xeyirdən çox böyük humanitar fəlakətlər gətirib.

Yəmən İranın silah tarlası

1970-ci illərin ortalarında beynəlxalq qiymətləndirmələrə görə, yəmənli qəbilə üzvlərinin əlində təqribən 60 milyon silah vardı. Bu, demək olar ki, hər bir fərd üçün iki silah – tapança və tüfəng. Bu ehtiyatlar 1960-cı illərdə respublikaçılarla imamçılar (Yəməndə) arasında, daha sonra şimalla cənub arasında və həmçinin Cənub Yəməndə milli, qurtuluşçu cəbhələrlə ingilis işğalçı qüvvələri arasında gedən müharibələrin nəticəsində toplanmışdı.

Daha sonra, ölkənin iki hissəsi arasında baş verən müharibələr və hər hissənin daxilindəki zorakılıq dövrlərində bu silah ehtiyatları daha da artdı.

Şübhəsiz ki, Tehran bütün bunlardan xəbərdar idi. Amma hökumətlə husilər arasında münaqişə alovlandığı andan etibarən İran bundan istifadə etdi. Onlara təkcə silah almaq üçün pul verməklə kifayətlənmədi, həm də Yəməni minələrlə, raketlərlə, pilotsuz uçuş aparatları ilə və müasir sursatlarla doldurdu. İran, İraqla müharibədən topladığı təcrübəni tətbiq edərək Yəməndə müasir hərbi istehsal infrastrukturu yaratdı və bununla müharibəni partizan müharibəsinə çevirdi – burada təyyarələr, tanklar və zirehlər təsirsiz qalır, döyüş isə gizlənmək və müntəzəm qarşıdurmadan yayınmaq üzərində qurulur.

İranın hərbi doktrinası necə dəyişdi?

İran ilk dəfə mərhum Liviya lideri Müəmmar Qəddafinin hədiyyə etdiyi “Skad” raketini buraxdı. Raket Bağdadın elit yaşayış məhəlləsinə düşdü və cəbhədəki uğurlardan qat-qat çox əhəmiyyətli mənəvi və siyasi təsir yaratdı. O gündən etibarən yazarlar, şairlər, jurnalistlər və müşahidəçilər başa düşdülər ki, müharibələr artıq uzaq cəbhələrdə deyil, şəhərlərin içində, qərarların verildiyi yerlərdə, səfirliklərdə və beynəlxalq medianın işlədiyi mərkəzlərdə aparılacaq.

1988-ci ildə İran-İraq müharibəsi bitdikdən sonra Tehran dərhal daxili hərbi istehsala yönəldi. Əvvəlcə raket istehsalı ilə başladı, sonradan bu istehsal pilotsuz uçuş aparatlarına qədər inkişaf etdi. Xüsusilə ABŞ, Çin, İsrail və Türkiyənin də daxil olduğu 70-dən çox ölkə dron istehsalına yönəldiyi üçün İran üçün təcrübə toplamaq və texnologiya əldə etmək çox asan oldu.

Dronların istehsalında istifadə olunan sintetik liflər onların radar siqnallarını udmasını və yaxud müxtəlif bucaqlarda əks etdirməsini təmin etdiyi üçün bu texnologiya sürətlə inkişaf etdi.

Əgər Hizbullah, husilər və şiə qrupları İrana tabe olmasaydılar, onların öz ölkələrinin ordularına inteqrasiya olunması problem yaratmazdı. Amma Yəməndə vəziyyət daha mürəkkəbdir, çünki İran saxta pasportlarla göndərdiyi mütəxəssislər vasitəsilə yerli istehsalı da orada qurmağa nail oldu.

Yəməndə istehsal edilən və istifadə olunan bütün silahlar tamamilə İran silahıdır və “Sepah” mütəxəssisləri ilə Hizbullah üzvlərinin əməkdaşlığı nəticəsində hazırlanır.

Problem təkcə istehsal deyil, həm də bu silahların müxtəlif hissələrinin və texnologiyalarının İrandan qaçaqmalçılıq yolu ilə Yəmənə ötürülməsidir. Yəmən ordusunun “September.net” saytının verdiyi məlumata görə, hərbi ekspert Əli əz-Zəhəb deyib ki, müsadirə olunan qaçaq silahların içindəki kimyəvi maddələr – natrium və karbonat qarışıqları ola bilər ki, onlar partlayıcıların hazırlanmasında, raket yanacağında və dəniz minalarında istifadə olunur.

General əz-Zəhəb əlavə edib ki, qaçaqmalçılıq əməliyyatları dayandırılmayıb, əksinə sürətlənib. Onun sözlərinə görə, 750 ton silah və hərbi avadanlıq daşıyan “Əş-Şirva” gəmisi yalnız “buz dağının görünən hissəsidir”, ondan başqa da çoxlu yüklər husilərin əlinə keçib.

Bu, ilk hadisə deyil. Son illərdə dəfələrlə İranın husilərə göndərdiyi qaçaq silah karvanları beynəlxalq qüvvələr tərəfindən Qırmızı dənizdə, Ədən körfəzində, Hind okeanında ələ keçirilib.

İranın Yəməndəki silahlarını necə istifadə etdiyinə baxsaq, görərik ki, onlar İsrail və Qərbin bölgədəki hərbi mövqelərinə qarşı deyil. Əksinə, bu silahlar uzaq hədəfləri vurmaq üçün nəzərdə tutulub. İran üçün əsas məsələ hərbi uğur qazanmaq deyil, beynəlxalq mediada təbliğat qələbələri qazanmaqdır.

İran gələcəkdə nə planlaşdırır? O, İraq, Suriya, Livan və Yəməndəki təsir zonalarını İsrail və Qərblə birbaşa qarşıdurmadan qoruyan “təhlükəsizlik zonaları” kimi saxlayacaqmı?

Doğrudur, İran ABŞ və İsraillə qarşıdurmasında məğlubiyyətə uğrayıb və onun Livan, Suriya və Yəməndəki bəzi silahları məhv edilib və ya ələ keçirilib. Amma digər hissəsi hələ də mövcuddur. Onun miqdarı və növləri barədə dəqiq məlumat yoxdur. Böyük ehtimalla bu arsenal gələcək münaqişələr üçün saxlanılır. İran onilliklər ərzində bütün dünyanın gözü qarşısında elə bir vəziyyət yaradıb ki, indi bu vəziyyəti yalnız Tehranın özünü də əhatə edən strateji və köklü həll yolla aradan qaldırmaq olar.