Dünya diplomatiyasının diqqəti Pakistanın paytaxtı İslamabada yönəlib. İki həftəlik müvəqqəti atəşkəs elan edildikdən sonra, ABŞ və İranın təqdim etdiyi və bir-birinə tamamilə zidd olan iki təkliflər paketi (vərəqə) ətrafında gərgin danışıqlar gözlənilir. Pakistanın fəal vasitəçiliyi ilə keçirilən bu proses tərəfləri açıq qarşıdurma həddindən geri qaytarmağa xidmət edir.

Bəzən tarix gurultulu hadisələrlə deyil, səssiz qərarlarla yazılır. Bəzən bir zəng, bir jest, vaxtında verilmiş bir mesaj bütöv regionun siyasi ritmini dəyişə bilir. Yaxın Şərqdə baş verən hadisələrin fonunda Cənubi Qafqazın mürəkkəb geosiyasi labirintində məhz belə məqamlardan biri yaşandı. Prezident İlham Əliyev ilə Məsud Pezeşkian arasında baş tutan telefon danışığı, sadəcə, iki dövlət başçısını deyil, iki siyasi xətti birləşdirdi. Etiraf etmək lazımdır ki, İran ilə ABŞ arasında əldə olunan iki həftəlik atəşkəs zahirən müvəqqəti fasilə təsiri bağışlasa da, əslində regionun gələcək dinamikası üçün mühüm bir nəfəs imkanı yaratdı.

Müasir Fransa siyasi arenası ciddi bir transformasiya dövrünü yaşayır. Xüsusilə daxili işlər naziri postundan "Respublikaçılar" (LR) partiyasının rəhbərliyinə keçən Bruno Rotayonun fiquru, ölkədə sağçı diskursun gələcək taleyini müəyyən edən əsas elementlərdən birinə çevrilib. Rotayo sadəcə bir siyasətçi deyil, o, Fransanın katolik-mühafizəkar kökləri ilə müasir sağçı populizm arasında körpü qurmağa çalışan biridir.

Müctəba Xameneinin fevralın 28-də Amerika-İsrail zərbəsi nəticəsində öldürülən atasının xələfi kimi "Ali Rəhbər" təyin edilməsindən bəri o, hələ də ictimaiyyət qarşısına çıxmayıb. Lakin buna baxmayaraq müharibə zamanı qərarın kimin əlində olduğu haqda sualları fonunda İran rejimi hələ də ayaqdadır. Sistemin sağ qalması indi əsas şəxslərdən asılıdır; bunlar "İnqlab Keşikçiləri"nin rəhbəri ilə yanaşı, hər ikisi "Keşikçilər" korpusundan gələn Ali Milli Təhlükəsizlik Şurasının sədri və parlament sədridir.

İsrailin Beyrut və digər bölgələrə müharibənin başlanğıcından bəri ən şiddətli hücumu — bir neçə dəqiqə ərzində yüz hava zərbəsi endirməsi ilə əsas sual artıq Livanın "İran atəşkəsinə" daxil olub-olmaması deyil. Əsas sual budur: Niyə İsrail, Pakistanın vasitəçiliyi ilə əldə olunan bu atəşkəsə sadiq olmadığını günün günorta çağı, heç bir xəbərdarlıq etmədən 100-dən çox ölü və 800-dən çox yaralı ilə nəticələnən bir qırğın törədərək nümayiş etdirdi?

Müasir iş dünyasında qərar qəbul etmə otaqlarında artıq "qarşıdakı fürsətlər nələrdir?" sualı deyil, "bizi qəfil vura biləcək risklər hansılardır?" sualı hakimdir. Bir zamanlar fürsətlər qapısı açan "qloballaşma" anlayışı, bu gün transmilli şirkətlərin "Axilles dabanı"na çevrilib. "Wall Street" və Silikon Vadisinin nəhəngləri artıq sadəcə texnoloji inkişafdan deyil, hərbi əməliyyat otaqlarını xatırladan bir gərginliklə siyasi xəritələrdəki dəyişikliklərdən danışırlar.

İran ətrafında baş verən hərbi gərginliklər yalnız siyasi və təhlükəsizlik deyil, həm də iqtisadi nəticələr doğurur. Məlumata görə, müharibə dövründə bir sıra böyük investorlara və fondlara bazar dəyişikliklərindən əvvəl mövqe tutmaq imkanı yarandığı, bəzi hallarda isə “insayder məlumat sızması” ehtimallarının gündəmə gəldiyi qeyd olunur.

2026-cı ilin hərbi mənzərəsi göstərir ki, müasir döyüş meydanında artıq bahalı texnologiyalar deyil, iqtisadi səmərəlilik qələbəni şərtləndirən əsas amildir. Məsələn, ABŞ-ın 2 milyon dollar dəyərindəki "Standard-2" raketi ilə cəmi 20 min dollarlıq "Shahed" dronunu vurması taktiki uğur sayılsa da, bu, strateji baxımdan "iqtisadi məğlubiyyət" kimi qiymətləndirilir. Mütəxəssislər bunu "4 milyon dollarlıq uçurum" adlandırırlar; belə ki, hücum tərəfi cəmi 1 milyon dollar xərcləyərək 50 drondan ibarət "boğucu hücum" təşkil etdiyi halda, müdafiə olunan tərəf bu hücumu dəf etmək üçün 200 milyon dollarlıq raket ehtiyatını tükətməli olur.

Müharibə müvəqqəti dayanıb, lakin “İranın ərəb ölkələrinə hücumunun qarşısının necə almaq olar” sualı ətrafındakı müzakirələr daha da güclənir. Artıq bölgədə ənənəvi çəkindirmə metodları öz qüvvəsini itirib. Bu, sadəcə nəzəri bir qeyd deyil; sürətlənən regional proseslər göstərir ki, Fars körfəzi yeni mərhələyə qədəm qoyub. İndi təkcə hərbi güc təhdidlərin qarşısını almaq üçün kifayət etmir, müharibədən qaçmaq isə hələ sabitlik demək deyil. Pakistanın vasitəçiliyi ilə əldə olunmuş iki həftəlik atəşkəs regional münaqişədə mühüm dönüş nöqtəsidir. Lakin bu, körfəz ölkələrinin təhlükəsizlik sistemində yeni alətlər və yollar axtarmasını zəruri edir. Bu gün şahidi olduğumuz proses "hərəkətin qarşısını almaq" məntiqindən, böhranların davamlı eskalasiya (gərginliyin artması) fonunda idarə edilməsi reallığına keçiddir.

Tarix elmi müxtəlif insan qruplarının və xalqların bir-birindən fərqləndirən xüsusiyyətlərini öyrənərkən, "kütlə" (həşd) ilə "ictimaiyyət" (cumhur) arasındakı fərqi müəyyən etməyə çalışır. Sosioloqlar Qustav Le Bon "Kütlələr psixologiyası" adlı kitabında Recis Debre isə "Siyasi zəkanın tənqidi" əsərində bu fərqi aydın şəkildə izah ediblər.Bu nöqteyi-nəzərdən müasir İran özünü saf bir sivilizasiya kimi təqdim edərək, mahiyyətcə "Ərəb İslamı" ilə daimi qarşıdurma üzərində qurulmuş bir dövlət modeli təklif edir. 1979-cu il inqilabı "İran İslamını" hakimiyyətə gətirərkən, İran kimliyini beynəlxalq İslam cəmiyyəti qurmaq və "ümmət" məvfumunu ön plana çıxarmaq iddiası ilə birləşdirdi.

ABŞ Prezidenti Donald Trampın İran sivilizasiyasını məhv etmək hədəsindən cəmi 90 dəqiqə əvvəl geri çəkilərək 2 həftəlik atəşkəs elan etməsi dünyanı böyük bir fəlakətin astanasından qurtarıb. Pakistanın gərgin vasitəçilik səyləri nəticəsində əldə olunan bu razılaşma regional partlayışın fitilini müvəqqəti söndürsə də, qarşıda mühüm bir sual durur: Bu, daimi sülhün müqəddiməsidir, yoxsa tərəflərin hərbi və iqtisadi maraqlarına xidmət edən taktiki fasilə?

Donald Trampın İranla iki həftəlik atəşkəs elan etməsi regionda hərbi gərginliyi müvəqqəti dondursa da, İsrailin Baş naziri Benyamin Netanyahu üçün həm daxili, həm də xarici siyasətdə yeni və olduqca mürəkkəb bir mərhələnin başlanğıcı hesab olunur.