İsrailin Beyrut və digər bölgələrə müharibənin başlanğıcından bəri ən şiddətli hücumu — bir neçə dəqiqə ərzində yüz hava zərbəsi endirməsi ilə əsas sual artıq Livanın "İran atəşkəsinə" daxil olub-olmaması deyil. Əsas sual budur: Niyə İsrail, Pakistanın vasitəçiliyi ilə əldə olunan bu atəşkəsə sadiq olmadığını günün günorta çağı, heç bir xəbərdarlıq etmədən 100-dən çox ölü və 800-dən çox yaralı ilə nəticələnən bir qırğın törədərək nümayiş etdirdi?

İsrail ordusu bu hücumu "Hizbullah"a məxsus 100 qərargah və hərbi infrastrukturun hədəf alınması ilə əsaslandıraraq bəyanat yaydı.

"Belə misli görünməmiş bir hücum 'Hizbullah' rəhbərliyinə sərt xəbərdarlıqdır; əgər İsrail şərtlərini qəbul etməsə və tam tərksilah olmasa, onu nələrin gözlədiyini nümayiş etdirir".-deyə bəyanatda deyilirdi.
Lakin bu hədəflər İsrailin siyahısında olsa belə, hücumun zamanlaması və törədilmə forması baş verənlərin ən mühüm tərəfidir.

İsrailin hücum vaxtını ABŞ və İran arasında iki həftəlik atəşkəsin elan olunmasından cəmi bir neçə saat sonraya təyin etməsi təkcə Livana deyil, həm də İrana mesajdır. Beyrutun mərkəzində, sıx məskunlaşmış küçələrdə 1982-ci ilin işğal görüntülərini, bəlkə də daha dəhşətlisini xatırladan bu genişmiqyaslı hücum bir sualı doğurur: İsrail bununla təkcə atəşkəsin Livan cəbhəsini əhatə etmədiyini bildirmək istəyir, həm də bütün atəşkəs prosesini pozaraq müharibəni yenidən alovlandırmağa çalışır?

Beləliklə, İsrail Livanı bu atəşkəsin gələcəyini təyin edən sınaq meydanına çevirdi. İndi İran və İsrail arasındakı əsas mübarizə ABŞ-ın mövqeyi ətrafında gedir. Hər iki tərəf öz maraqları naminə Amerikanın dəstəyini qazanmağa çalışır. Trampın "İran bilir ki, Livan atəşkəs sazişinə daxil deyil" sözlərini təkcə İsrailə Livanda əməliyyatları davam etdirmək üçün verilən "yaşıl işıq" kimi deyil, Trampın İranla olan atəşkəsə sadiqliyi və lazım gələrsə, İsrailin Livan fəaliyyətlərini "cilovlamaq" istəyi kimi oxumaq lazımdır.

Trampın Livanla bağlı mövqeyinin önəmi məhz buradadır: İranın "İslamabad sazişi Livanı da əhatə edir" bəyanatına qarşı, ABŞ prezidenti İsrailin hücumları davam etdikcə İranın "Hizbullah"ı qorumaq üçün atəşkəsi pozmağa hazır olub-olmadığını sınağa çəkirmi?

Digər tərəfdən, İranın "İsrail atəşkəsə əməl etmədiyi üçün zərbələr endirməyi nəzərdən keçiririk" bəyanatı göstərir ki, Tehran Trampın atəşkəsə nə dərəcədə bağlı olduğunu tam dərk etmir. İran Trampın Livandakı hücumlara qarşı mütənasib cavaba necə reaksiya verəcəyini hesablayır; çünki Tel-Əviv bu cavaba Beyrutda yox, Tehranın mərkəzində reaksiya verərsə, atəşkəs tamamilə çökə bilər.

Məhz buna görə də İran Beyrut hücumuna dərhal İsraildə yox, Körfəz ölkələrini hədəf alaraq "Livan qarşılığında Körfəz ölkələri" prinsipini qurmağa çalışaraq cavab verdi. Lakin bu yanaşma və prinsip ciddi görünmür və İsraili çəkindirmədiyi bəllidir.
İsrail Beyrut hücumlarını intensivləşdirərək İranı birbaşa cavab verməyə təhrik edir ki, bu da atəşkəsi pozacaq və Vaşinqtonu Tehrana qarşı müharibəni bərpa etməyə məcbur edəcək. Beləliklə, Trampın mövqeyi üzərində bir İran-İsrail mübarizəsi gedir. Livanın atəşkəsə daxil olub-olmaması məsələsindən daha vacibi budur: Ya strateji olaraq Livanı özünün bir hissəsi kimi görən İran bunu qəbul edib cümə günü danışıqlara zəif mövqedə gedəcək, ya da atəşkəsin çökməsi və müharibənin qayıtması bahasına bunu rədd edəcək.

ABŞ və İran, Pakistanın vasitəçiliyi ilə altı həftədir davam edən, minlərlə insanın həyatına son qoyan və qlobal enerji təchizatını alt-üst edən müharibəni dayandırmaq üçün iki həftəlik atəşkəsə razılaşmışdılar. Region fevralın 28-də "İran müharibəsi" başlayandan bəri ən şiddətli gərginlik dalğasına hazırlaşırdı. Donald Trampın İrana verdiyi və çərşənbə günü gecə saat 03:00-da bitən müddətin son saatlarında zamanla yarış başlayırdı. Tramp Tehrana iki seçim qoymuşdu: Ya razılaşma şərtlərini qəbul edib müharibədən çəkilmək, ya da 4 saat ərzində enerji obyektləri, elektrik stansiyaları, körpülər və infrastrukturun darmadağın edilməsi ilə İranın "daş dövrünə" qaytarılması və ya fars sivilizasiyasının tamamilə məhv edilməsi. Lakin Trampın atəşkəs elan etməsi sürpriz olmadı, çünki o, müharibə başlayandan bəri İrana verdiyi möhləti üç dəfə uzatmışdı. Yaşanan hadisələrin fonunda isə maraqlı məqamlar var. Belə ki, ABŞ dəfələrlə “İran tərəfi ilə danışıqlar aparılır” desə də, Tehran bunnu inkar edirdi, nəticə etbibari ilə isə, danışıqların olduğu ortaya çıxdı.

Bütün bunlara baxmayaraq, region ən təhlükəli ssenariyə hazır olmalı idi. İsraillilər artıq İran daxilindəki hədəf siyahılarını yeniləməyə başlamışdılar. Tramp və Almaniya kantsleri Fridrix Merts - daha diplomatik dildə olsa da - İsrailin "çirkli işi" görməyə hazır olduğunu qeyd etmişdilər.
Tel-Əviv Əli Xameneini və onlarla yüksək rütbəli rəhbəri öldürərək bunu artıq sübut etmişdi; çünki belə bir iş ABŞ kimi böyük dövlətə "yaraşmazdı". Tramp bu "çirkli missiyanı" dostu Benyamin Netanyahuya həvalə edə bilər, xüsusən də onun İrana qarşı son təhdidlərinin beynəlxalq hüququn pozulması və müharibə cinayəti sayılması ilə bağlı yaranan mübahisələr fonunda.

Lakin əsas sual missiyanı kimin yerinə yetirəcəyi deyildi, bu gərginlik dalğasından sonra nə olacağıdır. Bu ağır zərbələr İran rejimini geri çəkilməyə və ABŞ şərtlərini qəbul etməyə məcbur edəcək, yoxsa o, müqaviməti davam etdirəcək? Rejimin strategiyası iki sütuna söykənir:
Birincisi, Hörmüz boğazına nəzarət və neft qiymətlərinə təsir etməklə ABŞ-ı zəiflətmək; ikincisi, İsrailə və Körfəz ölkələrinə ballistik raketlər atmağa davam etmək. Burada "İslam Respublikası" təcrübəsinin ən mühüm nəticəsini xatırlamaq lazımdır: O, yalnız ağır təzyiq altında geri çəkilir, eyni zamanda xarici təzyiq rejimi daha da möhkəmləndirir.

Lakin 28 fevraldan əvvəlki qaydalar artıq keçərli deyil. Tehran 47 illik tarixində ilk dəfədir ki, ABŞ-ın birbaşa hərbi hücumu ilə üzləşir. Əvvəllər bu qarşıdurma iqtisadi sanksiyalar və proksilər vasitəsilə gedirdi (2020-ci ildə Qasım Süleymaninin öldürülməsi və keçən ilin iyununda nüvə obyektlərinə endirilən zərbələr).
Vaşinqton və Tehran arasındakı münasibətlər təkcə gərginlikdən ibarət olmayıb;
2001-ci ildə Əfqanıstanda "terrorla mübarizə" və 2003-cü ildə İraqda Səddam Hüseyn rejiminin devrilməsi ilə İranın nüfuzunun artmasına yol açan əməkdaşlıq və "sövdələşmə" mərhələləri də olub. Bunu imkar etmək qeyri mümkündür.

Amma bu müharibə "İslam Respublikası"nın tarixindəki ən təhlükəli və yeganə taleyüklü sınaqdır. Bu dəfə rejimin varlığı sınağa çəkilir. İraq müharibəsi (1980-1988) rejimin hərbiləşməsinə səbəb olmuşdusa, həmin vaxt Ali Rəhbər müharibəni dayandırmaq üçün geri addım atmağa məcbur olmuşdu. Bu, rejimin ilk böyük geri çəkilməsi idi, ikincisi isə 2015-ci ildə Obama dövründə imzalanan nüvə sazişi oldu. Lakin bu geri çəkilmələr rejimin ABŞ və İsrailə qarşı olan mahiyyətinə təsir etmədi; əksinə, birincisi daxili hərbi gücü artırdı, ikincisi isə nüvə sazişindən gələn pullarla İraqdan Yəmənə qədər bir radikal şiə milis imperiyası qurdu.

İndi isə rejim ən ağır tarixi sınaqdadır, çünki "Böyük Şeytan"la qarşıdurma artıq proksilər vasitəsilə deyil, birbaşadır. Hər hansı geri çəkilmə və ya təslimiyyət rejimin mahiyyətinə və fundamental ideologiyasına toxunacaq. Buna görə də rejim son nəfəsinə və son adamına qədər döyüşür, çünki bu, həqiqətən də ölüm-dirim məsələsidir. Eyni zamanda, bu müharibə Donald Tramp üçün də ən çətin sınaqdır. Tramp İran rejiminin dəyişdiyini, daha müdrik "yeni rejim"lə üz-üzə olduğunu desə də, Tehranın davranışı bunun əksini göstərir və vasitəçilər vasitəsilə təklif olunan şərtləri qəbul etmək niyyətində deyil. Bu gərginlik dalğası rejimin həqiqətən "zəhər" içməyə hazır olub-olmadığını göstərəcək.

Digər tərəfdən, Trampın qarşısında duran əsas çağırış "maksimum təzyiq" siyasəti nəticə verməsə, növbəti addımın nə olacağıdır. Xüsusən Hörmüz boğazının açılması Trampın prioritetidir. O, ya hərbi təzyiqi davam etdirib İran bataqlığında batmaq, ya da qəti nəticə əldə etmədən geri çəkilmək arasında çətin seçim qarşısındadır. Bu, Trampın İran rejiminin xarakterini (dövlətə dəyən zərərdən asılı olmayaraq sağ qalmaq strategiyası) düzgün qiymətləndirməməsi nəticəsində bu müharibəyə (bəlkə də İsrailin təhriki ilə) sürüklənib-sürüklənmədiyi sualını yaradır. Bu yanaşma Suriyadakı "Ya Əsəd, ya ölkəni yandırarıq" məntiqini xatırladır. Orada da rejim öz varlığını hər şeydən üstün tutdu və Suriya darmadağın oldu. Nəticədə Bəşər Əsəd 8 dekabr 2024-cü ildə Moskvaya qaçdı və rejimi çökdü.

İran nümunəsi fərqlidir, çünki burada dağıntı xarici güclər tərəfindən törədilir. Lakin ortaq cəhət odur ki, rejimin strateji beyni öz sağ qalmasını dövlətin resurslarından və milli maraqlarından üstün tutur. Trampın elektrik stansiyalarını vuraraq xalqı rejimə qarşı qaldırmaq planı hələ ki real nəticə verməmiş bir ehtimaldır.

İran rejimi üçün keçərli olan bu məntiq "Hizbullah" üçün də keçərlidir; öz varlığını qorumaq hər cür insani və maddi itkidən üstündür. Bu iki cəbhə arasındakı sıx bağlılıq həm bu günü, həm də gələcəyi mürəkkəbləşdirir. Hər iki cəbhədə gələcək qeyri-müəyyəndir. Trampın uzunmüddətli müharibəyə girməsi ehtimalı az olsa da, tərəflər arasında fərqli formalarda soyuq müharibənin davam edəcəyi gözlənilir. Tramp atəşkəsdən sonra da zərbələrin davam edə biləcəyi ilə hədələmişdi. Bu o deməkdir ki, Vaşinqton İran səmasında, İsrail isə Qəzza və Livanda olduğu kimi hərəkət azadlığına malik olmaq istəyir. İran isə müvəqqəti yox, qəti bir sülh istəyir. "Hizbullah" da İsrailin hərəkət azadlığını məhdudlaşdıran bir sazişin tərəfdarıdır, lakin Netanyahu bu iki cəbhəni ayırmağa, Tehran isə birləşdirməyə çalışır. Əsas düyün "müvəqqəti" statusdan "daimi" statusa keçid mərhələsindədir. Bu keçid dövründə 1976-cı ildə olduğu kimi Suriya ordusunun Livana müdaxiləsi kimi dramatik ssenarilər də istisna edilmir. O vaxt bu müdaxilə ABŞ və İsrailin razılığı ilə olmuşdu; indi də bütün çətinliklərə baxmayaraq, belə bir ehtimal tamamilə kənara atıla bilməz.