BAKI,VOA Orxan Qədirzadə
Türkiyədə mikromobillik və rəqəmsal nəqliyyat sahəsində fəaliyyət göstərən aparıcı şirkətlərdən biri olan Martı 2018-ci ildə sahibkarlar Oğuz Alper Öktem və Sena Öktem tərəfindən yaradılıb. Şirkət elektrikli skuterlərin, elektrikli velosipedlərin, elektrikli mopedlərin və paylaşılmış nəqliyyat xidmətlərinin təqdim edilməsi istiqamətində fəaliyyət göstərir.
Baş qərargahı İstanbulda yerləşən şirkət qısa müddətdə Türkiyənin ən sürətlə inkişaf edən texnologiya təşəbbüslərindən birinə çevrilib. Martı hazırda İstanbul, İzmir, Antalya, Kocaeli, Ədirnə, Muğla və Mersin şəhərlərində elektrikli iki təkərli nəqliyyat vasitələrinin icarəsi xidmətini göstərir. Bundan əlavə, İstanbul, Ankara, İzmir, Antalya, Bursa, Kocaeli, Muğla və Tekirdağ şəhərlərində Martı TAG platforması vasitəsilə paylaşılmış səfər xidməti təqdim edir.
Şirkət fəaliyyətə 2019-cu ildə başlayıb və ilkin mərhələdə yalnız İstanbulda xidmət göstərib. Daha sonra 2020-ci ilin fevral ayında Ankara bazarına daxil olub.
Martı fəaliyyətə başladıqdan sonra investorların da diqqətini cəlb edib. Şirkət 2020-ci ildə həyata keçirilən investisiya mərhələsində 25 milyon ABŞ dolları həcmində maliyyə cəlb edib. 2021-ci ildə keçirilən növbəti investisiya mərhələsində isə şirkətin bazar dəyəri 100 milyon ABŞ dollarına çatıb.
2023-cü ilin sonuna olan məlumata görə, şirkət 34 min 585 elektrikli skuter, elektrikli velosiped və elektrikli mopeddən ibarət park vasitəsilə xidmət göstərib.
Martının əsas layihələrindən biri olan TAG sistemi paylaşılmış səfər modelinə əsaslanır. Layihənin məqsədi eyni istiqamətdə hərəkət edən sürücü və sərnişinləri rəqəmsal platforma üzərindən bir araya gətirməkdir. Şirkətin məlumatına əsasən, sistemdə qeydiyyatdan keçmiş sürücülərin sayı əvvəlcə 131 mini keçib, 2024-cü ilin may ayında isə 155 minə çatıb.
2025-ci ilin avqust ayında şirkətin qurucusu Oğuz Alper Öktem İstanbul Ədliyyə Sarayının qarşısında etdiyi çıxış zamanı TAG sürücülərinin sayının 350 min nəfərə yüksəldiyini bildirib. Onun sözlərinə görə, Martı platformasının istifadəçi sayı 15 milyonu ötüb. İstanbulda TAG xidmətindən istifadə edən müştərilər arasında məmnunluq göstəricisi isə 96 faiz təşkil edib.
Şirkətin inkişaf tarixində mühüm hadisələrdən biri də ABŞ fond bazarına çıxışı olub. Martı səhmləri 11 iyul 2023-cü ildə Nyu-York Fond Birjasında MRT kodu ilə ilkin kütləvi təklif yolu ilə investorların istifadəsinə verilib. Ticarətin başlanması münasibətilə keçirilən mərasimdə açılış zəngi şirkətin qurucusu Oğuz Alper Öktem tərəfindən çalınıb.
Martı beynəlxalq texnologiya bazarında da fəaliyyətini genişləndirib. Şirkət ABŞ-nin Boston şəhərində fəaliyyət göstərən Zoba adlı süni intellekt şirkətinin aktivlərini satın alıb. Zoba elektrikli iki təkərli nəqliyyat vasitələrinin idarə olunması və parkın optimallaşdırılması üçün süni intellekt həlləri hazırlayan şirkət kimi tanınır.
Martı xidmətlərindən istifadə etmək üçün vətəndaşlar mobil tətbiqi telefonlarına yükləyirlər. İstifadəçi tətbiq vasitəsilə yaxınlıqda yerləşən nəqliyyat vasitələrini müəyyən edir, ödəniş məlumatlarını daxil etdikdən sonra isə nəqliyyat vasitəsinin üzərində yerləşən sürətli cavab kodunu oxudaraq səfərə başlayır.
Şirkətin təqdim etdiyi elektrikli skuterlər və velosipedlər saatda maksimum 25 kilometr, elektrikli mopedlər isə saatda 45 kilometr sürətlə hərəkət edə bilir. Nəqliyyat vasitələrinin enerji batareyalarının dəyişdirilməsi xüsusi texniki qruplar tərəfindən həyata keçirilir. İstifadəçilər günün istənilən saatında müştəri xidmətləri ilə əlaqə saxlaya bilirlər.
Martı TAG sistemi Türkiyədə paylaşılmış səfər modelinin genişlənməsinə yönəlmiş təşəbbüslərdən biri hesab olunur. Platforma sürücülərin boş qalan yerlərini eyni istiqamətdə hərəkət etmək istəyən sərnişinlərlə bölüşməsinə imkan yaradır. Bu modeldə sürücülər yanacaq, avtomobilin aşınması və digər xərcləri nəzərə alaraq ödəniş məbləğini özləri müəyyən edirlər. Şirkət bu xidmətdən komissiya götürmür.
TAG sistemindən istifadə etmək istəyən sürücülərin əvvəlcə Martı nəqliyyat vasitələri ilə minimum 10 səfər həyata keçirmələri tələb olunur.
Paylaşılmış nəqliyyat sistemi dünyada yeni anlayış deyil. İlk avtomobil paylaşımı proqramı 1948-ci ildə İsveçrənin Sürix şəhərində, ilk velosiped paylaşımı proqramı isə 1965-ci ildə Niderlandın Amsterdam şəhərində istifadəyə verilib.
2023-cü ildə Oğuz Alper Öktem İstanbul Böyükşəhər Bələdiyyəsinə paylaşılmış səfərlərin hüquqi tənzimlənməsi üçün 376 min müraciətin təqdim olunduğunu açıqlayıb. Onun sözlərinə görə, paylaşılmış səfər sistemi dünyanın bir çox ölkəsində tətbiq olunur və ekoloji nəqliyyatın inkişafına töhfə verir.
Müraciətlərdən sonra məsələ İstanbul Nəqliyyat Koordinasiya Mərkəzinin gündəliyinə daxil edilib. 2024-cü il iyulun 18-də aidiyyəti dövlət qurumlarından rəy alınması, xüsusi işçi qrupunun yaradılması və gələcəkdə normativ sənədin səsverməyə çıxarılması barədə qərar qəbul olunub.
Şirkət paylaşılmış səfər xidmətində 100 min sürücü həddinin keçilməsini İstanbulda təşkil olunan xüsusi festival ilə qeyd edib.
Bu gün Martı Türkiyənin mikromobillik, süni intellekt və paylaşılmış nəqliyyat texnologiyalarını birləşdirən ən böyük rəqəmsal platformalarından biri hesab olunur və ölkənin nəqliyyat texnologiyaları ekosistemində mühüm yer tutur.