Uzun illər davam edən və ölkəni dağıntıya sürükləyən vətəndaş müharibəsindən sonra Suriya yeni mərhələyə daxil olub. Maraqlıdır ki, regionda ABŞ-İsrail-İran qarşıdurmasının kəskinləşdiyi bir dövrdə, əvvəllər müharibənin əsas meydanlarından biri olan bu ölkə indi özünü “təhlükəsiz zona” və strateji keçid dəhlizi kimi təqdim etməyə çalışır.

2024-cü ilin sonunda Suriyada Əsəd rejiminin süqutundan sonra Dəməşq və Vaşinqton arasında baş verənlər sadəcə münasibətlərin yaxşılaşması deyil, onilliklər boyu davam edən modeldən tamamilə fərqli yeni bir mərhələyə kəskin keçid idi. Bu yeni mərhələ artıq nəzarət və sanksiyalar deyil, yeni təşəbbüslər və koordinasiya üzərində qurulub. Lakin bu keçid sürətli olsa da, sabit deyil və tərəflərdən daha geniş olan mürəkkəb faktorların təsiri altında davamlı sınaqdan keçir.

ABŞ, İsrail və İran arasında davam edən qarşıdurmanı sadəcə hərbi zərbələrin ardıcıllığı və ya pərakəndə gərginlik dalğaları kimi xülasə etmək mümkündür, lakin mahiyyət etibarilə bu, regional sistemin strukturunun və onu uzunmüddətli perspektivdə idarə edəcək təhlükəsizlik məntiqinin yenidən müəyyən edilməsi ətrafında gedən dərin bir mübarizədir.

“Bilmirəm niyə ABŞ İrana qarşı hərəkət etmək üçün 47 il gözlədi”. Bu sözlər Donald Trump tərəfindən səsləndirildikdən sonra Vaşinqtonun onilliklər boyu niyə birbaşa genişmiqyaslı hərbi qarşıdurmadan yayınması yenidən beynəlxalq müzakirələrin mərkəzinə çevrilib.

Donald Trampın ABŞ və İsrailin İrana qarşı müharibəsi üçün gətirdiyi çoxsaylı əsaslandırmalar arasında Tehranın nüvə silahı hazırlamasının qarşısını almaq məqsədi dayanırdı. Pakistanın himayəsi ilə keçirilən danışıqlar İslam Respublikasının öz nüvə proqramına dair müəyyən məhdudiyyətlərlə razılaşmasına səbəb olsa da, nüvə tərksilahına dair uzunmüddətli öhdəlik hələ də uzaq görünür. Əksinə, İran rəhbərliyi belə bir qənaətə gəlib ki, nüvə silahına sahib olmaq rəqiblərini gələcək hücumlardan çəkindirəcək və bu, onları nüvə bombası əldə etməyə sövq edib. Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyinin (BAEA) baş direktoru Rafael Mariano Qrossinin aprelin ortalarında "The Economist" jurnalına verdiyi müsahibədə nüvə silahlarının yayılmasından ciddi narahatlıq keçirdiyini bildirməsinin səbəblərindən biri də budur. Nəticə etibarilə, əgər İran nüvə silahı əldə etməyə can atarsa, onun Yaxın Şərqdəki qonşuları da eyni yolu izləyə bilər.

İran müharibəsinin başlanğıcından bəri Səudiyyə Ərəbistanı Krallığının Tehranın Körfəz ölkələrinə qarşı təcavüzlərinə qarşı mübarizədə oynadığı fərqli rol özünü büruzə verdi. Bu, Səudiyyə rəhbərliyinin İranın hücumlarından zərər çəkmiş Körfəz dövlətlərinin tələblərinə sürətli reaksiyasında - hava limanlarının və limanların açılması, qida və istehlak malları üçün tədarük zəncirlərinin təmin edilməsi, habelə dünyanın neft tələbatına çevik cavab verilməsində özünü göstərdi. Xüsusilə, "Şərq-Qərb" boru kəmərinin işə salınması və Yənbu limanından gündəlik 7 milyon barel neftin ixrac edilməsi bu fəaliyyətin mərkəzində dayandı.

Məlumata əsasən, ABŞ Prezidenti Donald Tramp tərəfindən irəli sürülən “Azadlıq layihəsi” təşəbbüsü Vaşinqtonun Hörmüz boğazında yeni reallıq formalaşdırmaq imkanlarının məhdud olduğunu ortaya qoyub. Təşəbbüsün məqsədi İranın boğaz üzərində faktiki nəzarətini zəiflətmək və gəmiçilik azadlığını bərpa etmək idi.

Dörd ildən artıqdır davam edən Rusiya-Ukrayna müharibəsi təkcə regionla məhdudlaşmır. Məlumatlara görə, bu münaqişə minlərlə Afrika gəncini də təsiri altına alıb və onlar özləri ilə birbaşa əlaqəsi olmayan döyüşlərdə iştirak etməyə məcbur qalıblar.

Avropa İttifaqına üzv ölkələrin nümayəndələri genişmiqyaslı mümkün hibrid hücuma hazırlıq çərçivəsində ortaq müdafiə mexanizminin aktivləşdirilməsini sınaqdan keçiriblər. Bu addım ABŞ-ın təhlükəsizlik çətirindən müəyyən uzaqlaşma fonunda və hərbi-texnoloji boşluqların artması ilə bağlı narahatlıqların gücləndiyi bir dövrə təsadüf edir.

Tədamun məhəlləsinin cəlladı Əmcad Yusif ədalətin pəncəsindədir. İnqilabın başlanğıcında Dəra şəhərinin Siyasi Təhlükəsizlik şöbəsinin rəisi və Bəşər Əsədin xalası oğlu Atif Nəcib barmaqlıqlar arasındadır və mühakimə olunur. 2023-cü ildə Qutada baş vermiş kimyəvi qətliama görə məsuliyyət daşıyanlardan biri olan briqada generalı Adnan Hilvə həbs edilib. Suriyada keçid dövrü ədaləti prosesi artıq başlayıb.

ABŞ Müdafiə Nazirliyinin strateji məsləhətçisi Elbridge Kolbi, xüsusilə Asiya bölgəsindəki geosiyasi dəyişikliklərə qarşı ABŞ-ın mövqeyini müəyyənləşdirməkdə önəmli bir rol oynayır. Kolbi, Çin və ABŞ arasında artan gərginliyin, qlobal güc balansını dəyişdirdiyini vurğulayır. Onun fikrincə, Çin iqtisadi və hərbi baxımdan artan təsirini yalnız Asiya ilə məhdudlaşdırmayacaq, dünyanın digər bölgələrində də hegemonluq qurmağa çalışacaq.

Son illər ərzində Səudiyyə Ərəbistanı Krallığının qlobal iqtisadiyyatdakı mövqeyi təkcə həcminə görə deyil, həm də gəlir mənbələrinin müxtəlifliyi, artım templəri və iqtisadi təsir dairəsinin genişlənməsi baxımından daha sabit görünür. Krallıq özünün enerji bazarlarındakı çəkisindən və istehsal bazasını uzunmüddətli perspektivdə yenidən formalaşdırmağa yönəlmiş islahat yolundan səmərəli şəkildə yararlanıb. Qeyri-neft sektorunda qeydə alınan irəliləyişlər, investisiya axınlarının artması, hüquqi və tənzimləyici bazanın inkişafı Səudiyyə iqtisadiyyatının beynəlxalq dəyişikliklərə daha böyük çevikliklə reaksiya vermək qabiliyyətini gücləndirən amillərdir.