Sudan Silahlı Qüvvələrinin (SSQ) rəhbərliyində həyata keçirilən son struktur dəyişiklikləri ölkədəki hərbi idarəetmə modelinin mahiyyətini köklü şəkildə dəyişir. Baş komandan Əbdülfəttah əl-Burhanın qərarı ilə "baş komandanın müavini" və "köməkçisi" vəzifələrinin ləğv edilərək səlahiyyətlərin funksional istiqamətlər üzrə yenidən bölüşdürülməsi ordunun siyasi iyerarxiyadan şəbəkəvari döyüş strukturuna keçdiyini göstərir.

Çoxları dramatik və aydın bir mənzərə gözləyirdi: "Ali Rəhbər" Əli Xameneinin ölümündən dərhal sonra İran rejiminin süqutu, yaxud Bəşər Əsədin qaçışından sonra olduğu kimi strukturun qəfil dağılması, yaxud Nikolas Maduronun həbsindən sonra Delsi Rodriqezin etdiyi kimi "yaxın çevrədən" birinin çevriliş edərək Vaşinqtonla sövdələşməyə getməsi.

İslam ümməti bu gün sivilizasiya yolayrıcında dayanıb. Bu, yalnız geosiyasi və ya dini bir yolayrıcı deyil, həm də mənəviyyatın və mahiyyətin özünün yolayrıcısıdır. Çünki artıq qarşıda duran sual sadəcə "Müsəlmanlar böhranlardan, işğaldan, təcriddən və anlaşılmazlıqdan necə xilas olsunlar?" sualı deyil. Əsl dərin sual budur: Ümmət özünü dünyaya cavab verən "yaralı bir kütlə" kimi anlayacaq, yoxsa bəşəriyyətin gələcək yükünü daşımaqda iştirak edən məsuliyyətli "əxlaqi bir cəmiyyət" kimi? Bu fərq həlledicidir.

Hörmüz boğazının İran tərəfindən "selektiv" şəkildə bağlanması qlobal iqtisadiyyatda, xüsusilə enerji, qida və texnologiya sektorlarında zəncirvari reaksiya yaradıb. Bu strateji gediş İranın əlindəki ən güclü "geosiyasi silah"a çevrilib.

İnqilabdan əvvəlki Suriyada müxalifətin böyük əksəriyyətinin Bəşər Əsəd və ondan əvvəl Hafiz Əsədlə ixtilafı təkcə məzhəb mənsubiyyətinə söykənmirdi. Baxmayaraq ki, məzhəb amili bir çox hadisələrdə mühüm faktor kimi önə çıxsa da, bu, yeganə və əsas amil deyildi. İxtilaf ilk növbədə siyasi xarakter daşıyırdı: idarəetmə forması, korrupsiya, azadlıqların boğulması və Suriya dövlətinin bir ailənin maraqlarına, habelə Suriyanı dövlətdən "meydana" çevirən xarici oxların ittifaqına girov edilməsi əsas səbəblər idi.

İran İslam Respublikası Yaxın Şərqdə ən böyük və müxtəlif raket arsenalına malik ölkələrdən biri hesab olunur. Tehranın raket proqramı təkcə hərbi çəkindirmə vasitəsi deyil, həm də ölkənin siyasi və dini kimliyinin bir təzahürüdür. İran öz raketlərini adlandırarkən adətən İslam tarixi, müqəddəs şəxsiyyətlər və strateji hədəflərə eyham vuran rəmzlərdən istifadə edir. Bu adlar həm daxili auditoriyada milli və dini ruhu gücləndirmək, həm də xarici rəqiblərə psixoloji mesaj vermək məqsədi daşıyır.

İsrail Daxili Cəbhə Komandanlığının "Tzeva Adom" (Qırmızı Rəng) xəbərdarlıq sistemindən əldə edilən son məlumatlar, 2026-cı il fevralın 28-də ABŞ və İsrailin İrana qarşı başlatdığı müharibədən bəri İsrail ərazisində həyəcan siqnallarının görünməmiş tezliklə səsləndiyini ortaya qoyub.

ABŞ və İran gözlənilmədən iki həftəlik atəşkəs elan etdilər, lakin bundan sonra nələrin baş verəcəyi ilə bağlı saysız-hesabsız suallar açıq qalır. İsrail də hesabatlara görə, könülsüz olsa da, atəşkəsə razılıq verib. Vaşinqton və Tehran "qələbə" elan etsələr də, bu müharibənin bitdiyini söyləmək hələ çox tezdir. Bir çox əsas məsələ həll olunmamış qalır, raketlər və pilotsuz uçuş aparatları (dronlar) atəşkəs elanından sonra belə bölgədə uçmağa davam edir. Belə ki, bir neçə Körfəz ölkəsi çərşənbə günü İranın hücumlarına məruz qaldığını bildirib, İsrail isə Livanda böyük zərbələr endirib.

Birləşmiş Ştatlar və İran arasında 38 günlük birbaşa hərbi qarşıdurmadan sonra elan edilən atəşkəs zahirən diplomatiyanın qələbəsi kimi görünsə də, mahiyyət etibarilə itkilər və ziddiyyətlərlə yüklənmiş bir "döyüşçü fasiləsi"nə daha yaxındır. "Tarixi qələbə" elan etməyə tələsən İran rəsmiləri yaxşı bilirlər ki, bu bəyanat strateji reallıqdan daha çox daxili istehlaka yönəlib; belə ki, Tehran bu raunddan tükənmiş hərbi imkanlar, darmadağın edilmiş donanma, sıradan çıxmış müdafiə sistemləri, zədələnmiş infrastruktur və sanksiyaların, ardıcıl zərbələrin ağırlığı altında sarsılan iqtisadiyyatla çıxıb. Qarşı tərəfdə isə Vaşinqton özünü bəndlərinin yozulmasında əsaslı fərqlərlə dolu bir atəşkəs qarşısında görür ki, bu da sazişin nə dərəcədə davamlı olacağı sualını təcili və qanunauyğun edir.

Ümumdünya Ərzaq Proqramı (WFP) Sudandakı vəziyyəti “dünyanın ən böyük humanitar aclıq böhranı” kimi xarakterizə edib. Qeyd olunub ki, davam edən münaqişə, onun iqtisadi və humanitar fəsadları nəticəsində təxminən 45 milyonluq əhalinin 19 milyondan çoxu kəskin ərzaq təhlükəsizliyi problemi ilə üz-üzədir. Bununla yanaşı, proqram müharibə başlayandan bəri Port-Sudanda fəaliyyət göstərən ölkə ofisinin paytaxt Xartumda yenidən işə salındığını elan edib ki, bu da BMT-nin paytaxta geniş qayıdışı üçün hazırlıq mərhələsidir.

Dünya diplomatiyasının diqqəti Pakistanın paytaxtı İslamabada yönəlib. İki həftəlik müvəqqəti atəşkəs elan edildikdən sonra, ABŞ və İranın təqdim etdiyi və bir-birinə tamamilə zidd olan iki təkliflər paketi (vərəqə) ətrafında gərgin danışıqlar gözlənilir. Pakistanın fəal vasitəçiliyi ilə keçirilən bu proses tərəfləri açıq qarşıdurma həddindən geri qaytarmağa xidmət edir.

Bəzən tarix gurultulu hadisələrlə deyil, səssiz qərarlarla yazılır. Bəzən bir zəng, bir jest, vaxtında verilmiş bir mesaj bütöv regionun siyasi ritmini dəyişə bilir. Yaxın Şərqdə baş verən hadisələrin fonunda Cənubi Qafqazın mürəkkəb geosiyasi labirintində məhz belə məqamlardan biri yaşandı. Prezident İlham Əliyev ilə Məsud Pezeşkian arasında baş tutan telefon danışığı, sadəcə, iki dövlət başçısını deyil, iki siyasi xətti birləşdirdi. Etiraf etmək lazımdır ki, İran ilə ABŞ arasında əldə olunan iki həftəlik atəşkəs zahirən müvəqqəti fasilə təsiri bağışlasa da, əslində regionun gələcək dinamikası üçün mühüm bir nəfəs imkanı yaratdı.