BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi, Orxan Qədirzadə
Dünya diplomatiyasının diqqəti Pakistanın paytaxtı İslamabada yönəlib. İki həftəlik müvəqqəti atəşkəs elan edildikdən sonra, ABŞ və İranın təqdim etdiyi və bir-birinə tamamilə zidd olan iki təkliflər paketi (vərəqə) ətrafında gərgin danışıqlar gözlənilir. Pakistanın fəal vasitəçiliyi ilə keçirilən bu proses tərəfləri açıq qarşıdurma həddindən geri qaytarmağa xidmət edir.
Tərəflərin mövqeləri arasındakı uçurum kifayət qədər dərindir. Lakin diplomatik kulislərdə bu iki ziddiyyətli mövqeyi birləşdirə biləcək "Üçüncü Sənəd"in hazırlanması ehtimalı müzakirə olunur.
Amerika sənədi - Sərt tələblər və tam tərksilah
Vaşinqtonun təqdim etdiyi sənəd əsasən təhlükəsizlik və hərbi məhdudiyyətlərə söykənir. ABŞ-ın əsas şərtləri aşağıdakılardır:
Hörmüzdə naviqasiya azadlığının tam təmin edilməsi.
İranın bütün nüvə infrastrukturunun (Fordo, İsfahan, Nətənz) tam ləğvi, uranın zənginləşdirilməsinin dayandırılması və mövcud ehtiyatların təhvil verilməsi.
Ballistik raketlərin say və mənzilinin məhdudlaşdırılması, regional qruplaşmalara dəstəyin kəsilməsi.
Qrşılığında sanksiyaların ləğvi və "Tetik mexanizmi"nin (Snapback) dayandırılması.
İran sənədi - Qarşılıqlı prinsip və tanınma
Tehranın "Fars" agentliyi tərəfindən yayılan təklifləri isə tamamilə fərqli yanaşmanı ehtiva edir:
İrana və müttəfiqlərinə qarşı hər növ hücumun dayandırılması və dəymiş zərərə görə kompensasiya.
Bütün beynəlxalq və birtərəfli sanksiyaların dərhal ləğvi.
ABŞ-ın İranın uranı zənginləşdirmə hüququnu rəsmən tanıması.
Hörmüz boğazından gəmilərin keçidi üçün iki həftəlik məhdud və xüsusi protokolun tətbiqi.
"Üçüncü sənəd" – Ortaq məxrəc tapıla bilərmi?
Ekspertlər bildirirlər ki, İslamabadda tərəflərə təqdim oluna biləcək vasitəçi sənəd aşağıdakı prinsiplər üzərində qurula bilər:
Şəffaflıq müqabilində sanksiya yumşaldılması - Nüvə proqramının tam beynəlxalq nəzarətə verilməsi qarşılığında iqtisadi məhdudiyyətlərin mərhələli ləğvi.
Mərhələli geriçəkilmə - ABŞ-ın regiondakı hərbi mövcudluğunu azaltması və İranın proksi qüvvələrə dəstəyini məhdudlaşdırması.
Naviqasiya zəmanəti - Hörmüz boğazının bütün tərəflər üçün təhlükəsizliyinin təmini.
Buna baxmayaraq, bölgədəki gərginlik və Livanda atəşkəsin pozulması halları bu diplomatik sənədlərin praktiki icrasının nə qədər kövrək olduğunu göstərir.