BAKI,VOA
Qərbdə artan hesabat və təhlillər göstərir ki, dünya ənənəvi iqtisadi izahlardan kənara çıxan dərin bir demoqrafik böhranla üz-üzədir. Belə ki, doğum göstəriciləri həm zəngin, həm də inkişaf etməkdə olan ölkələrin əksəriyyətində görünməmiş səviyyədə aşağı düşüb.
Böyük Britaniyanın "Financial Times" qəzetinin araşdırmasına və Fransanın "Le Point" jurnalının ondan gətirdiyi sitatlara əsasən, dünya ölkələrinin üçdə ikisindən çoxunda doğum əmsalı 2,1 səviyyəsindən aşağı düşüb. Bu rəqəm miqrasiya faktoru olmadan əhalinin sabit qalması üçün zəruri olan minimum hədd sayılır.
Hətta Fransa kimi uzun müddət demoqrafik istisna hesab olunan ölkələrdə də kəskin azalma müşahidə olunur; orada doğum əmsalı hər qadına 1,53 uşaq səviyyəsinə enib. İspaniya, Polşa və Cənubi Koreya kimi ölkələrdə isə göstəricilər daha fəlakətlidir. Polşada bu nisbət 1,14-ü keçmir, Cənubi Koreyada isə 2023-cü ildə gözlənilən 350 min körpə əvəzinə cəmi 230 min uşaq doğulub ki, bu da rəsmi statistikada fəlakətli rəqəm kimi qeyd olunur.
Sosial əlaqələrin və evliliklərin böhranı "Financial Times"ın araşdırması smartfonların və sosial medianın yayılması ilə real həyatda münasibətlərin qurulma şansının azalması arasında birbaşa əlaqə qurur. Bir çox ölkədə doğum səviyyəsinin aşağı düşməsi yüksəksürətli internetin və smartfonların kütləviləşməsi dövrünə təsadüf edir.
Böhran artıq təkcə iqtisadi təzyiqlər və ya yaşayış xərcləri ilə bağlı deyil, daha çox "sosial və evlilik münasibətlərinin böhranı" ilə xarakterizə olunur. Çünki getdikcə daha az gənc sabit münasibətlərə daxil olur və ya ailə qurur. Rəqəmsal platformaların və tətbiqlərin intensiv istifadəsi emosional münasibətlərin meyarlarını dəyişib, sosial izolyasiyanı dərinləşdirib və nəticədə evliliklərin gecikməsinə və ya ondan tamamilə imtina edilməsinə gətirib çıxarıb. Hesabatda digər əsas amil kimi mənzil böhranı da göstərilir; daşınmaz əmlakın qiymətinin artması və gənclərin uzun müddət valideynlərinin evində qalması onların müstəqil ailə qurmaq imkanlarını məhdudlaşdırır.
Doğumun azalması və dövlətlərin mübarizəsi Avropadakı sağçı siyasi cərəyanlar nəhəng maliyyə stimulları təklif etməklə bu azalmanın qarşısını almağa çalışsalar da, nəticələr ürəkaçan deyil. Məsələn, Macarıstan cəmiyyətdə doğumu artırmaq üçün böyük maliyyə stimullarına əsaslanan təcrübə həyata keçirib. Analar üçün ömürlük vergi azadlıqları və güzəştli kreditlər təklif olunsa da, doğum əmsalı 4 il ərzində 1,64-dən 1,31-ə düşüb. Bu isə "Le Point" jurnalını öz redaktor məqaləsində "görünür, pul deyilən kimi hər şeyi satın ala bilmir" rəyinə gətirib. Jurnal əlavə edir ki, Macarıstan və digər ölkələrin təcrübəsi pulun uşaq "düzəltmədiyini" və "maliyyə süni mayalanmasının" işə yaramadığını sübut etdi.
Digər tərəfdən, jurnalın başqa bir hesabatında qeyd olunan araşdırma nəticələrinə görə, məsafədən (evdən) işləmək doğumu artıran faydalı element ola bilər. Stanford və Princeton universitetlərinin birgə araşdırması göstərir ki, həyat yoldaşlarının hər ikisi həftədə ən azı bir gün evdən işlədikdə doğum faizi 14% (yəni hər qadına 0,32 uşaq) artır. Bu araşdırmalar sübut edir ki, yolda sərf olunan vaxtın azalması ailəyə "mexaniki olaraq" daha çox vaxt qazandırır, şəxsi və peşəkar həyatın balanslaşdırılmasında çeviklik yaradır. Tədqiqata əsasən, ABŞ-da məsafədən iş modeli təkcə 2024-cü ildə təxminən 291 bin körpənin dünyaya gəlməsində həlledici rol oynayıb.
Hesabatlar xəbərdarlıq edir ki, doğumun azalması tendensiyasının davam etməsi gələcəkdə iqtisadi kiçilməyə və dövlət maliyyəsində ciddi böhranlara səbəb olacaq. "Tesla" şirkətinin rəhbəri İlon Mask (Elon Musk) isə bu demoqrafik çökməni bəşər sivilizasiyasının qarşılaşdığı "ən böyük təhlükə" kimi xarakterizə edib.