BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi

ABŞ Prezidenti Donald Trampın, 40 günə yaxın davam edən müharibəni dayandıracaq sazişin qurulması üçün müəyyən edilmiş iki həftəlik müddətin bitməsinə az qalmış, İranla atəşkəsi qeyri-müəyyən müddətə uzatdığını elan etməsindən bir gün sonra mənzərə daha da dumanlılaşır və danışıqların taleyi ilə bağlı qeyri-müəyyənlik davam edir. Son bəyanatından bir neçə saat əvvəl Tramp Amerikanın "CNBC" şəbəkəsinə atəşkəsi uzatmağa meylli olmadığını və ölkəsinin ordusunun "hərəkətə keçmək üçün həvəsli" olduğunu təsdiqləmişdi. Bu, Vaşinqton və Tehran nümayəndə heyətlərinin danışıqları bərpa etmək üçün Pakistana gedib-getməyəcəyi ilə bağlı tərəddüd və qeyri-müəyyənlik mühitində baş vermişdi.

Amerika Birləşmiş Ştatları müddətin uzadılmasını iranlılar üçün diplomatiya yolu ilə həll tapmaq şansı kimi görərək hərbi varianta qayıtmaqla hədələdiyi bir vaxtda, Tehran danışıqlar masasına oturmazdan əvvəl dəniz mühasirəsinin qaldırılması şərtini vurğulayır və müharibənin yenidən başlama ssenarisinə tam hərbi hazırlığını bəyan edir.

Bu arada Pakistan, paytaxt İslamabadda davam edən təhlükəsizlik hazırlığı və bağlanmalara rəğmən, növbəti danışıqlar raundu ümidi ilə iki ölkə arasındakı uçurumu azaltmaq səylərini davam etdirir.

Aşağıda, Vaşinqtonun birtərəfli qaydada uzadılma elanından sonra "kövrək" olaraq xarakterizə edilən atəşkəslə bağlı hadisələrin sadələşdirilmiş icmalı təqdim olunur:

Tramp atəşkəsi niyə uzatdı?

Dünən (çərşənbə axşamı) axşam ABŞ Prezidenti özünün "Truth Social" platforması vasitəsilə bildirdi ki, ölkəsi pakistanlı vasitəçilərin "İran rəhbərləri və nümayəndələri vahid təklif hazırlayana və danışıqları bu və ya digər şəkildə yekunlaşdırana qədər İrana hücumumuzu dayandırmaq" xahişi ilə razılaşıb.

Tramp "İran hökumətinin dərindən parçalandığını və bunun təəccüblü olmadığını" elan edərək atəşkəsi uzatmaq qərarına gəldiyini, söylədi.

Tramp administrasiyasının və Tehranın atəşkəsin uzadılması ilə bağlı mövqeyi nədir?

Ağ Ev daxilində: Bu iranlılar üçün diplomatik yolla saziş imzalamaq şansı kimi qiymətləndirilir. ABŞ Prezidenti "bu fürsət əldən verilərsə", hərbi variantdan istifadə edəcəyi ilə hədələyir.

Ağ Evdən kənarda: Trampın rəqibləri üçün bu addım prezidentin böhrandan çıxış strategiyasının olmadığının növbəti göstəricisi idi. "Əl-Cəzirə"nin ABŞ-dakı müxbiri Ənəs əs-Səbbarın sözlərinə görə, Trampın tənqidçiləri dəniz mühasirəsinin davam etməsi ilə müharibənin əslində bitmədiyini və bunun amerikalılara böyük məbləğdə vəsaitə başa gəldiyini, xüsusən də bölgədə ABŞ-ın hərbi güclənməsinin davam etdiyini qeyd edirlər.

ABŞ-da Trampın diplomatik yola münasibətinin ciddiliyi ilə bağlı suallar yaranır. Belə ki, hərbi qüvvələrin sayı artır; üçüncü təyyarə gəmisi bölgədəki digər ikisinə qoşulmaq üçün Yaxın Şərqə doğru hərəkətini davam etdirir. Bununla yanaşı, bölgədə çox sayda gəmi və esminets, o cümlədən quruya qoşun çıxarmaq qabiliyyətinə malik iki amfibiya gəmisi mövcuddur.

İran uzadılma xəbərinə necə reaksiya verdi?

Ölkəsinin son mövqeyini açıqlayan İran Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü vurğuladı ki, "maraqlarımızı qorumaq və düşmənin şər planlarını boşa çıxarmaqda xalqımızın nailiyyətlərini möhkəmləndirmək" üçün diplomatiyadan istifadə etmək üçün "məntiqi şərait" yaranarsa, Tehran "müvafiq tədbirlər" görəcək.

İran Xarici İşlər Nazirliyi: Hər bir fürsətdən istifadə edəcəyik İranlı rəsmi əlavə etdi ki, ölkəsi diplomatiyanı milli maraqlarını və təhlükəsizliyini müdafiə etmək üçün bir vasitə hesab edir və müharibəni dayandırmaq üçün göstərdiyi vasitəçilik səylərinə görə Pakistana təşəkkür etdi.

"Tasnim Agentliyi": İranın "Tasnim" xəbər agentliyi Tehranın atəşkəsin uzadılmasını tələb etmədiyini təsdiqləyib və ABŞ mühasirəsini güclə yarmaq hədələrini təkrar edib. İranın baş danışıqçısı və parlament sədri Məhəmməd Baqir Qalibafın müşaviri isə uzadılmanı qəfil hücuma keçmək üçün "vaxt qazanma manevri" hesab edib. Qalibafın müşaviri "X" platformasında etdiyi paylaşımda ABŞ-ın İran limanlarını mühasirədə saxlamasının "bombardmandan fərqli olmadığını və buna hərbi cavab verilməli olduğunu" qeyd edib.

İranlı rəsmi: ABŞ-ın vədinə xilaf çıxması danışıqları ləngitdi Öz növbəsində, İran Parlamentinin Milli Təhlükəsizlik Komitəsinin üzvü Fədahüseyn Maliki bildirdi ki, ABŞ-ın vədinə əməl etməməsi danışıqların növbəti mərhələsinə mane olub.

İnqilab Keşikçiləri Korpusu “düşmənin” hiyləsindən xəbərdar edir Hərbi tərəfdən isə, İran İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu (SEPAH) döyüş meydanında yeni alətlər və üsullar vasitəsilə "daha böyük nailiyyətlər əldə etməyə və düşmənin hesablamalarını üstələyən sürprizlər nümayiş etdirməyə" hazır olduğunu bildirdi. SEPAH diplomatik səylər zamanı ayıq-sayıq olmağın və Amerikanın davranışlarını izləməyin vacibliyini qeyd edərək, keçmiş təcrübələrdən və "düşmənin danışıqlar və atəşkəs prosesindəki hiyləgər cəhdlərindən" dərs çıxarmağın önəminə toxundu. O, mümkün yeni döyüş raundunda "düşmənin bölgədə qalan resurslarına sarsıdıcı zərbələr endirməklə" hədələdi.

Atəşkəsin uzadılmasından sonra Hörmüz ətrafında vəziyyət necədir?

Amerika Birləşmiş Ştatları Tramp atəşkəsin uzadılmasını elan edərkən ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin İran limanlarına tətbiq etdiyi mühasirənin davam etdirilməsinin vacibliyini də vurğuladı. Tehran isə bunu müharibə aktı hesab edərək dəfələrlə onun qaldırılmasını tələb edib. İran bazar günü axşam ABŞ qüvvələrinin "Toska" gəmisini ələ keçirməsinin "ağır nəticələri" olacağı ilə bağlı xəbərdarlıq edərək, İran gəmisinə edilən hücumu "dəniz quldurluğu, terror aktı və atəşkəsin pozulması" adlandırdı.

İran İranın "Fars" xəbər agentliyi SEPAH-ın bu gün qaydaları pozan və Hörmüz boğazından keçməyə çalışan iki ticarət gəmisini hədəf aldığını xəbər verib. Britaniya Dəniz Ticarət Əməliyyatları İdarəsi (UKMTO) ticarət konteyner gəmisinin Omanın 15 dəniz mili şimal-şərqində SEPAH-a məxsus hərbi kater tərəfindən atəşə tutulduğunu və gəminin komanda körpüsünə ciddi ziyan dəydiyini bildirib.

"Tasnim" agentliyi İran Hərbi Dəniz Qüvvələrinə istinadən xəbər verir ki, qaydaları pozan iki gəmi müsadirə edilərək İran sahillərinə aparılıb. Bildirilib ki, birinci gəmi İsraillə əlaqəli olan "MSC Francesca", ikincisi isə "Epaminondas"dır. Qeyd olunub ki, onlar lazımi icazələri almadıqları və naviqasiya sistemləri ilə manipulyasiya etdikləri üçün "dəniz təhlükəsizliyini riskə atıblar".

"Əl-Cəzirə"nin Tehrandakı müxbiri Məhəmməd əl-Baqalinin sözlərinə görə, İran bugünkü dəniz gərginliyi vasitəsilə mesaj verməyə çalışır ki, Hörmüz boğazında üstünlük onun əlindədir, nəzarəti sarsılmazdır və əvvəlcədən koordinasiya və ya icazə olmadan hər hansı keçid birbaşa cavab tələb edən pozuntudur. Bu, ABŞ mühasirəsinin davam etdiyi bir vaxtda baş verir.

Pakistandan baxış

İslamabad yeni danışıqlar raundunun keçiriləcəyi ümidi ilə səylərini davam etdirir. Son məlumatlara görə, "Associated Press" agentliyi pakistanlı rəsmilərə istinadən xəbər verir ki, İslamabad hələ də Tehranın ikinci raund üçün nümayəndə heyətini nə vaxt göndərəcəyi ilə bağlı cavabını gözləyir. Rəsmilər təsdiqləyiblər ki, Pakistan son 24 saat ərzində danışıqların çökməsinin qarşısını almaq və ABŞ-ı atəşkəsi uzatmağa razı salmaq üçün çalışıb.

Yüksək səviyyəli görüş "Əl-Cəzirə"nin Pakistandakı ofisinin rəhbəri Əbdürrəhman Mütər bildirib ki, paytaxtda atəşkəsin uzadılmasından sonrakı hadisələri qiymətləndirmək və Tehranı ikinci raunda gəlməyə razı salmaq üçün yolları və təklifləri müzakirə etmək məqsədilə yüksək səviyyəli görüş keçirilir. Mütər qeyd edib ki, Pakistanın ikinci raundun keçiriləcəyinə böyük ümidləri var, xüsusən də Vaşinqton və Tehranın ilkin nümayəndə heyətləri hələ də bazar ertəsindən bəri İslamabaddadır.

Təhlükəsizlik hazırlığı davam edir Pakistandakı yerli idarəetmə orqanları ardıcıl üçüncü gündür ki, əsas təhlükəsizlik kvadratını bağlamağa, minlərlə təhlükəsizlik əməkdaşını yerləşdirməyə, habelə danışıqların yenidən başlamasına hazırlıq məqsədilə bir çox nazirlik və dövlət müəssisələrinin fəaliyyətini dayandırmağa davam edir.

Danışıqların bərpasını nə ləngidir və nə gözlənilir?

Amerikanın "NBC" şəbəkəsinə danışan məlumatlı mənbə vəziyyəti hələ də "çox dəyişkən" kimi xarakterizə edib və qeyd edib ki, Tramp bu gün Ağ Evdə vitse-prezidenti Cey Di Vens, müşavirləri Stiv Vitkoff və Cared Kuşnerlə növbəti addımları müzakirə etmək üçün görüş keçirib. "Fox News" kanalı isə mənbələrə istinadən bildirib ki, Trampın İranla bağlı uzatdığı atəşkəs, sürətli bir razılaşma əldə olunmasa, qısamüddətli olacaq.

Əvvəlki müsahibəsində İran hakimiyyəti ilə artıq "ixtilaf nöqtələrinin" qalmadığını təsdiqləməsinə baxmayaraq, Tramp İranın nüvə silahı hazırlaya biləcək səviyyəyə qədər uranı zənginləşdirməsinin qarşısını almaq üçün uranın ölkədən çıxarılmasını tələb edir.

Vaşinqton 3 əsas tələb irəli sürür:

Nüvə proqramının tamamilə dayandırılması.

Raket imkanlarının məhdudlaşdırılması.

Bölgədəki müttəfiqlərinə dəstəyin dayandırılması.

İran isə bunları tələb edir:

İrana qarşı sanksiyaların qaldırılması.

120 milyard dollardan çox dondurulmuş maliyyə aktivlərinin sərbəst buraxılması.

Uranın zənginləşdirilməsi hüququnun qorunması və qəfil təftişlərin rədd edilməsi.

Analitiklərin fikrincə, yaxın vaxtlarda yekun razılaşmanın əldə olunması ilə bağlı ümumi bir ümidsizlik hökm sürür; onlar hesab edirlər ki, sakitləşmə şansları gərginliyin artması şanslarından daha azdır.