BAKI,VOA Orxan Qədirzadə
ABŞ Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsi (CIA) ölkə xaricində kəşfiyyat məlumatlarının toplanması, təhlili və gizli əməliyyatların həyata keçirilməsinə cavabdeh olan əsas qurumlardan biridir. 1947-ci ildə yaradılan qurum ötən onilliklər ərzində ABŞ-ın milli təhlükəsizlik və xarici siyasətinin formalaşmasında mühüm rol oynayıb.
CIA necə yaradılıb?
CIA 1947-ci ildə ABŞ Prezidenti Harri Trumenin imzaladığı Milli Təhlükəsizlik Qanunu əsasında yaradılıb. Qurum İkinci Dünya müharibəsi dövründə fəaliyyət göstərən Strateji Xidmətlər İdarəsinin (OSS) yerinə təsis edilib.
Eyni qanunla Mərkəzi Kəşfiyyat Direktoru vəzifəsi də yaradılıb. Lakin 2004-cü ildə aparılan kəşfiyyat islahatlarından sonra ABŞ kəşfiyyat strukturlarına ümumi rəhbərlik Milli Kəşfiyyat Direktoruna verilib.
Əsas vəzifəsi nədir?
CIA-nın başlıca funksiyası ABŞ-ın milli təhlükəsizliyi üçün əhəmiyyət daşıyan xarici məlumatları toplamaq və təhlil etməkdir. Qurum insan mənbələrindən, texniki vasitələrdən və digər kəşfiyyat imkanlarından istifadə edir.
CIA-nın ABŞ daxilində polis və hüquq-mühafizə səlahiyyətləri yoxdur. Bununla yanaşı, qurum ABŞ prezidentinə və milli təhlükəsizlik strukturlarına kəşfiyyat məlumatları təqdim edir və qanunvericiliyin imkan verdiyi çərçivədə gizli əməliyyatlar həyata keçirə bilir.
Kəşfiyyat əməliyyatları
CIA tarix boyu müxtəlif texnoloji və insan kəşfiyyatı vasitələrindən istifadə edib. Soyuq müharibə dövründə U-2 casus təyyarələri Sovet İttifaqının hərbi obyektlərinin müşahidəsində mühüm rol oynayıb.
1960-cı ildə U-2 təyyarəsinin Sovet hava məkanında vurulması ABŞ və SSRİ arasında ciddi diplomatik böhrana səbəb olmuşdu. 1962-ci ildə isə U-2-dən əldə edilən görüntülər Kubada sovet raketlərinin yerləşdirilməsinin müəyyənləşdirilməsində mühüm rol oynadı.
CIA həmçinin müxtəlif ölkələrdəki agent şəbəkələrindən və digər insan mənbələrindən istifadə edib.
CIA-nın mübahisəli fəaliyyəti
Qurumun fəaliyyəti yalnız kəşfiyyat məlumatlarının toplanması ilə məhdudlaşmayıb. CIA uzun illər ərzində müxtəlif ölkələrdə siyasi və hərbi proseslərə müdaxilədə ittiham olunub.
ABŞ Senatının 2014-cü ildə açıqladığı hesabatda 11 sentyabr 2001-ci il terror hücumlarından sonra CIA-nın saxlanılan şəxslərin dindirilməsi zamanı sərt və işgəncə xarakterli üsullardan istifadə etdiyi bildirilib. Hesabatda həmçinin qurumun bu proqramın mahiyyəti barədə ictimaiyyəti və qərar qəbul edən şəxsləri yanlış məlumatlandırdığı qeyd olunub.
CIA-nın elektron nəzarət və şəxsi məlumatların toplanması ilə bağlı fəaliyyəti də zaman-zaman ciddi müzakirələrə səbəb olub.
CIA və İranın nüvə proqramı
CIA ABŞ-ın İranın nüvə proqramı ilə bağlı siyasətində də mühüm rol oynayıb. Qurumun rəhbərləri bu məsələ ilə bağlı İsrail və digər müttəfiqlərlə müntəzəm təmaslar aparıblar.
2015-ci ildə CIA direktoru Con Brennanın İsrailə səfəri zamanı İranın nüvə proqramı və Tehranla aparılan beynəlxalq danışıqların əsas müzakirə mövzularından biri olduğu bildirilmişdi.
CIA bu gün
CIA ABŞ-ın xarici kəşfiyyat sisteminin əsas sütunlarından biri olaraq qalır. Qurumun fəaliyyəti terrorizm, dövlətlərarası münaqişələr, nüvə silahlarının yayılması, kibertəhlükəsizlik və digər qlobal təhlükələr barədə məlumatların toplanması və təhlilini əhatə edir.