BAKI,VOA
Vaşinqtonda ABŞ Dövlət Departamentinin rəsmisi Corc Kennanın "Cənab X" təxəllüsü ilə qələmə aldığı "Sovet davranışının mənbələri" adlı məqalə beynəlxalq münasibətlər tarixində dönüş nöqtələrindən biri hesab olunur. Nüfuzlu "Xarici Əlaqələr" jurnalının iyul sayında dərc edilən məqalə Sovet İttifaqına qarşı "məhdudlaşdırma" siyasətini əsaslandıraraq ABŞ-ın Soyuq müharibənin ilk illərində formalaşdırdığı xarici siyasətin ideoloji bünövrəsini yaradıb.
Hadisələrin başlanğıcı 1946-cı ilin fevral ayına təsadüf edir. Həmin dövrdə ABŞ-ın Moskvadakı diplomatik missiyasına rəhbərlik edən Corc Kennan Dövlət Departamentinə tarixə "uzun teleqram" adı ilə düşən geniş məruzəsini göndərmişdi. O, sənəddə Sovet İttifaqının kommunist rəhbərliyini sərt şəkildə tənqid edir, eyni zamanda ABŞ-ı Sovet İttifaqının təsir dairəsini genişləndirmək cəhdlərinə qətiyyətlə müqavimət göstərməyə çağırırdı.
Dostlarının və həmkarlarının təşviqi ilə Kennan həmin teleqramı daha da təkmilləşdirərək "Sovet davranışının mənbələri" adlı məqaləyə çevirdi və onun "Xarici Əlaqələr" jurnalında dərc olunmasına nail oldu. O, yazını "Cənab X" imzası ilə təqdim etdi. Məqsəd məqalənin ABŞ hökumətinin rəsmi mövqeyi kimi qiymətləndirilməsinin qarşısını almaq idi. Buna baxmayaraq, Dövlət Departamentində və Ağ evdə demək olar ki, hər kəs məqalənin müəllifinin Corc Kennan olduğunu bilirdi.
Məqalədə Kennan bildirirdi ki, Sovet İttifaqının rəhbərləri kommunizm ideologiyasını bütün dünyaya yaymaq niyyətindədirlər. Onun fikrincə, Kreml bu məqsədə çatmaq üçün son dərəcə səbirli və praqmatik siyasət yürüdür, məqsədlərindən geri çəkilmədən münasib şəraiti gözləməyi bacarır.
Kennan yazırdı ki, sovet rəhbərliyi üstün qüvvə ilə qarşılaşdığı zaman geri çəkilməyə və daha əlverişli məqamı gözləməyə üstünlük verir. Bununla yanaşı, o xəbərdarlıq edirdi ki, Qərb dövlətləri Sovet İttifaqının müvəqqəti uğursuzluqlarına aldanaraq arxayınlaşmamalıdırlar. Kennanın fikrincə, Sovet İttifaqının xarici siyasəti "imkan verilən hər istiqamətdə daim müəyyən məqsədə doğru irəliləyən axıcı bir prosesdir".
Bu yanaşmadan çıxış edən müəllif ABŞ üçün əsas xarici siyasət istiqamətini də müəyyənləşdirirdi. Onun qənaətinə görə, ABŞ-ın Sovet İttifaqına münasibətdə siyasətinin əsas elementi Rusiyanın genişlənmə meyillərinin uzunmüddətli, səbirli, lakin qətiyyətli və ayıq-sayıq şəkildə məhdudlaşdırılması olmalıdır.
Məqalənin dərc olunması ABŞ-da böyük rezonans doğurdu. "Məhdudlaşdırma" anlayışı qısa müddətdə Soyuq müharibənin əsas siyasi terminlərindən birinə çevrildi. Prezident Harri Trumen administrasiyası Kennanın irəli sürdüyü yanaşmanı qəbul etdi və sonrakı illərdə Sovet İttifaqının təsir dairəsinin genişlənməsinin qarşısını almaq məqsədilə müxtəlif proqramlar həyata keçirməyə başladı. Bu siyasətin mühüm addımlarından biri 1949-cu ildə Şimali Atlantika Müqaviləsi Təşkilatı yəni NATO-nun yaradılması oldu.
Məqalənin uğurundan sonra Corc Kennanın Dövlət Departamentində nüfuzu daha da artdı. O, 1952-ci ildə ABŞ-ın Sovet İttifaqındakı səfiri vəzifəsinə təyin edildi.
Lakin zaman keçdikcə Kennanın baxışlarında dəyişiklik baş verdi. 1960-cı illərdə ABŞ Vyetnam müharibəsində ağır vəziyyətlə üzləşdikdən sonra o, "Cənab X" məqaləsində irəli sürdüyü bəzi əsas müddəaları yenidən nəzərdən keçirməyə başladı və ABŞ-ın Vyetnam müharibəsində iştirakını açıq şəkildə tənqid edən şəxslərdən birinə çevrildi.
Kennan xüsusilə 1950-ci və 1960-cı illərdə ABŞ siyasətçilərinin Sovet İttifaqının məhdudlaşdırılması siyasətində hərbi vasitələrə həddindən artıq üstünlük verməsini yanlış hesab edirdi. Onun fikrincə, bu siyasətdə əsas diqqət hərbi gücə deyil, siyasi və iqtisadi proqramlara yönəldilməli idi.