Antalya Diplomatiya Forumunun (ADF) beşincisi 17-19 aprel tarixlərində keçirilir. Builki forumun mövzusu " Gələcəyi formalaşdırarkən qeyri-müəyyənliklərlə mübarizə" olaraq müəyyən edilib. Forum qeyri-müəyyənliyin beynəlxalq siyasətin daimi və struktur hissəsinə çevrildiyi kritik bir dövrdə reallaşır. Bir zamanlar ittifaqları, təhlükəsizliyi və əməkdaşlığı müəyyən edən qaydaların getdikcə aşındığı, lakin hələlik net bir alternativ düzənin qurula bilmədiyi bir prosesdən keçirik.

Yaponiya İmperiyası ilə Çin arasında geosiyasi gərginliyin artması ilə 7 iyul 1937-ci ildə baş verən "Marko Polo körpüsü" hadisəsi İkinci Yaponiya-Çin müharibəsini alovlandıran qığılcım oldu. Yaponiya öz əsgərlərindən birinin körpü ətrafında yoxa çıxdığını iddia edərək müharibəyə başladı. 1945-ci ilə qədər davam edən bu müharibə zamanı Yaponiya qüvvələri Çin ərazilərinin dərinliklərinə nüfuz edərək geniş torpaqları işğal etməyə nail oldular.

17 aprel 2026-cı il tarixində İranın Hörmüz boğazını tamamilə ticarət gəmilərinin hərəkəti üçün açması qlobal iqtisadiyyatda və siyasətdə zəlzələ effekti yaradıb. İsrail və Livan arasında əldə olunmuş 10 günlük atəşkəs fonunda atılan bu addım, enerji bazarlarında son ayların ən kəskin qiymət düşüşünə (11%) səbəb olub. ABŞ Prezidenti Donald Trampın İranla genişmiqyaslı sazişə "çox yaxın" olduqlarını bəyan etməsi, regionda müharibə riskinin diplomatiya ilə əvəzlənməsi ehtimalını pik həddə çatdırıb.

İran bu gün, cümə günü, Livandakı atəşkəslə paralel olaraq Hörmüz boğazının dəniz naviqasiyası üçün tamamilə yenidən açıldığını elan etdi və bu, qlobal enerji bazarlarına dərhal təsir göstərdi. İranın Xarici İşlər naziri Abbas Araqçı bildirdi ki, boğaz atəşkəsin qalan müddəti ərzində bütün ticarət gəmiləri üçün tam açıqdır, lakin o, "keçidin İran Limanlar İdarəsi tərəfindən əvvəlcədən elan edilmiş marşrut üzrə həyata keçiriləcəyini" aydınlaşdırdı.

ABŞ və İsrailin İranla hərbi münaqişəsi qlobal neft bazarlarında misli görünməmiş bir fenomenə – "ikitirəli qiymət" sisteminə yol açıb. Hazırda bazar iki yerə bölünüb - gözləntilərə əsaslanan "kağız" (fyuçers) bazarı və fiziki çatdırılma imkanları ilə məhdudlaşan real neft bazarı.

2026-cı ilin aprel ayı etibarilə İsrailin həm Qəzza, həm də İranla apardığı hərbi əməliyyatlar müasir hərb sənətində paradoksal bir mənzərə yaradıb. Benyamin Netanyahunun rəhbərliyi altında İsrail ordusu (SAXAL) taktiki və texnoloji baxımdan böyük üstünlük nümayiş etdirsə də, bu uğurların siyasi qələbəyə çevrilməməsi "İsrail niyə müharibələri bitirə bilmir?" sualını yenidən gündəmə gətirib.

2026-cı ilin aprel ayında İranla hərbi gərginliyin artması və Hürmüz boğazının qapadılması qlobal neft bazarlarında xaos yaratsa da, bu böhranın pərdəarxasında dayanan ABŞ-ın maliyyə elitası tarixin ən böyük mənfəət dövrünü yaşayır. Donald Trampın "Biz çoxlu pul qazanırıq" etirafı, müharibənin təkcə hərbi deyil, həm də mürəkkəb bir "maliyyə mühəndisliyi" layihəsi olduğunu ortaya qoyur.

Ötən şənbə günü, 11 aprel 2026-cı ildə Pakistanın paytaxtı ABŞ və İran arasında birbaşa danışıqların ilk raunduna ev sahibliyi etdi. Bu görüş tərəflərin bir həftəlik atəşkəs barədə razılığa gəlməsindən sonra baş tutub və 2015-ci il Nüvə sazişindən bəri ilk, 1979-cu il İslam İnqilabından bəri isə ən yüksək səviyyəli birbaşa təmasdır. Dünyanın Donald Trampın "bütün sivilizasiyanı məhv etmək" təhdidinin gerisayışını izlədiyi bir vaxtda, bu tarixi sülh prosesini idarə edən şəxslər kimlərdir?

ABŞ-İsrailin İrana qarşı müharibəsi sürətlə regional sərhədləri aşaraq, təkcə Yaxın Şərqdə məhdudlaşan hərbi qarşıdurma olmaqdan çıxıb, daha geniş geosiyasi ölçülərə malik hadisəyə çevrilib. Bu müharibə dövlətlərin riskləri necə dərk etdiyini, böhranlara reaksiyalarını və beynəlxalq sistemdə mövqelərini yenidən formalaşdırır.

Macarıstanda 16 illik fasiləsiz hakimiyyətdən sonra postunu tərk edən Viktor Orban təkcə öz ölkəsinin deyil, həm də qlobal sağçı hərəkatın və müasir siyasi idarəetmənin simasını köklü şəkildə dəyişmiş lider kimi tarixə düşür. Donald Trampın "ağıllı və qətiyyətli" olaraq xarakterizə etdiyi Orbanın tətbiq etdiyi "illiberal demokratiya" modeli bu gün ABŞ-dan Avropaya qədər geniş bir coğrafiyada yeni siyasi standart kimi qəbul edilməkdədir.

Suriyada hakimiyyət orqanlarının Dəməşqdə dini şəxsiyyəti hədəf almaq üçün hazırlanmış partlayıcı qurğunun zərərsizləşdirilməsi və xarici tərəflə əlaqəli hüceyrənin həbs edilməsi barədə bəyanatı heç də təəccüblü olmadı. Çünki bu xarici tərəf Livan-İran mənşəli "Hizbullah"dan başqa heç kim deyil. Bu, qarşısına qoyulan vəzifəni yerinə yetirməzdən əvvəl ifşa edilən ilk hüceyrə deyil.

Cəmi bir gündən az davam edən danışıqlar, üç dəqiqəni keçməyən qısa bir mətbuat konfransı ilə və heç bir ciddi irəliləyiş olmadan başa çatdı. Şənbə günü günortadan sonra başlayan ABŞ-İran müzakirələri bütün gecə boyu, təxminən 21 saat davam etdi. C.D. Vens İslamabadda jurnalistlərin qarşısına çıxanda Pakistan paytaxtında artıq günəş doğmuşdu. ABŞ vitse-prezidenti bildirdi: "Razılığa gələ bilmədik. Qırmızı xətlərimizin nə olduğunu çox aydın şəkildə izah etdik... Onlar isə şərtlərimizi qəbul etməməyi seçdilər".