BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi
"Fırtınadan əvvəlki səssizlik"... ABŞ Prezidenti Donald Trampın paylaşdığı və içində İran bayrağı qaldırılmış bir qayığın da olduğu hərbi gəmiləri əks etdirən fotonun üzərindəki bu ifadə böyük səs-küyə səbəb olub. Bəziləri bunu təxminən 40 gündür davam edən danışıqlar durğunluğundan sonra prezidentin İrana qarşı hərbi eskalasiyanı bərpa etmək niyyətinin açıq bir siqnalı kimi oxuyub.
Trampın bu paylaşımı Çin səfərindən qayıtdıqdan dərhal sonraya təsadüf edir. Hazırda dünya Vaşinqtonun fevralın 28-də İsrail ilə birlikdə İrana qarşı başlatdığı müharibədə növbəti addımının nə olacağını maraqla gözləyir. ABŞ mediası Trampın Pekin səfəri zamanı "heç bir nəzərəçarpan irəliləyiş" əldə edə bilmədiyini yazsa da, prezident çinli həmkarı Si Cinpinin Tehranın Hörmüz boğazını yenidən açmalı olduğu fikri ilə razılaşdığını bildirib. Lakin Çin tərəfi bu məsələyə müdaxilə edəcəyinə dair hələlik heç bir rəsmi işarə verməyib.
Bəzi analitiklər Trampın həftə sonu təhdid ritorikasını kəskinləşdirməklə ABŞ-da maliyyə bazarlarına təsir etmək adətini xatırlatsalar da, digər ekspertlər bu son xəbərdarlığın reallığa çevrilə biləcəyini, bir qrup isə bunun sadəcə dalana dirənmiş danışıqlar kontekstində diplomatik təzyiq gedişi olduğunu iddia edir.
Tramp eskalasiya ilə diplomatiya arasında
ABŞ prezidentinin bu paylaşımdan əvvəl səsləndirdiyi bəyanatlar da diqqət çəkir. O, Tehranla yaxın vaxtda razılaşmanın əldə olunub-olunmayacağını bilmədiyini deyərək, "İran üçün bir razılaşma imzalamaq daha yaxşı olar" hədəsini vurub. Fransanın "BFM" telekanalına müsahibəsində isə Tramp, razılaşma baş tutmayacağı təqdirdə İranın "çox ağır bir dövrlə üz-üzə qalacağını" bəyan edib.
Eyni zamanda, "CNN" telekanalının məlumatlı mənbələrə istinadən verdiyi xəbərə görə, ABŞ prezidentinin artıq səbri tükənir. Pentaqon da daxil olmaqla, bəzi rəsmi dairələr İranı güzəştə məcbur etmək üçün onun müəyyən hədəflərinə nöqtəvi zərbələr endirməyi təklif edirlər. Lakin mənbələr Tramp administrasiyası daxilində tam bir fikir birliyinin olmadığını, bəzi rəsmilərin hələ də diplomatik yola fokuslanmağın vacibliyini müdafiə etdiyini və növbəti addımlarla bağlı ciddi fikir ayrılıqlarının yaşandığını qeyd edirlər.
Tramp indi "daha az cəsarətlidir"
ABŞ və İsrail tərəfinin hərbi hazırlıqları fonunda bəzi ekspertlər məhdud hərbi zərbələrin qaçılmaz olduğunu düşünsələr də, digərləri Trampın hərəkət azadlığının hazırda üç mühüm amillə — strateji, hüquqi və seçki faktorları ilə məhdudlaşdığını və onun hərbi varianta asanlıqla əl ata bilməyəcəyini vurğulayırlar.
Trampın paylaşımı ilə eyni vaxtda İsrailin "Yedioth Ahronoth" qəzeti də İsrail və ABŞ-ın döyüşləri bərpa etmək üçün hazırlıqlarını davam etdirdiyini, ordu və MOSSAD səviyyəsində yüksək koordinasiyanın qurulduğunu təsdiqləyib. Qəzetin yazdığına görə, İsrail kəşfiyyatı Trampın böyük bir müharibədən qaçaraq "elektrik stansiyaları və körpülər kimi yalnız məhdud hədəfləri vurmaqla" kifayətlənəcəyini proqnozlaşdırır.
Lakin beynəlxalq münaqişələr üzrə professor və BMT-nin keçmiş eksperti Məhəmməd əş-Şərqavi genişmiqyaslı hərbi əməliyyatların bərpa olunma ehtimalını azaldır. O, yalnız "çox məhdud toqquşmaların" ola biləcəyini istisna etmir və ABŞ prezidentinin mart ayı ilə müqayisədə indi, mayın ortalarında müharibəni bərpa etmək baxımından "daha az cəsarətli" olduğunu qeyd edir.
Qətərin "Əl-Cəzirə” telekabalına danışan əş-Şərqavi, Trampın 70% ehtimalla diplomatik çıxış yoluna meyil etdiyini və yenidən gərginliyi artırmağa ehtiyac duymadığını bildirib. Onun fikrincə, ABŞ daxilindəki bir çox maneələr hərbi variantı iflic edir. Bu maneələrə ABŞ-da benzinin qiymətinin kəskin artması, iqtisadiyyatın zəifləməsi və prezidentin xalq arasındakı reytinqinin aşağı düşməsi daxildir. Tramp noyabrda keçiriləcək Konqresə aralıq seçkiləri ərəfəsində daxili təzyiqlərlə üz-üzədir və onun Respublikaçılar Partiyası Konqresdəki çoxluğunu qoruyub saxlamaq üçün gərgin mübarizə aparır.
ABŞ müdafiə nazirinin keçmiş müavini Sercio de la Pena da əş-Şərqavinin fikirləri ilə razılaşaraq bildirir ki, Trampın son hərbi hədələri mütləq müharibənin bərpası demək deyil, sadəcə bir danışıqlar üsuludur. Keçmiş rəsminin sözlərinə görə, Tramp qarşı tərəfdə qorxu və qeyri-müəyyənlik yaratmaq üçün "bütün variantların masada olduğunu" göstərməyə çalışır.
"Daha praktik" vasitəçiliyə ehtiyac var
Çinin Hörmüz boğazının açılması üçün İrana təzyiq göstərəcəyinə dair Vaşinqtonun bəslədiyi ümidlərə gəlincə, əş-Şərqavi bu gözləntinin artıq "öz mənasını itirdiyini" və Tramp üçün strateji boşluq yaratdığını bildirir. Professor qeyd edir ki, hazırda Vaşinqtonla Tehran arasında sadəcə mesaj daşımaqdan daha irəli gedən, daha praktik bir vasitəçiliyə ehtiyac var. Bu mərhələdə Pakistan mövcud mövqeləri qarışdıraraq "üçüncü yol" tapa biləcək və müharibəni bitirəcək yeni kompromislərə yol açacaq yeganə ölkə rolunda çıxış edə bilər.
Bu çərçivədə Pakistanın Baş naziri Şahbaz Şərif Böyük Britaniyanın "The Times" qəzetinə verdiyi son açıqlamasında Vaşinqton və Tehran arasında "daimi sülhə" gətirib çıxaracaq birbaşa danışıqların ikinci raundunun keçiriləcəyinə ümidvar olduğunu bildirib. Şərif qeyd edib ki, tərəflərin qarşılıqlı təhdidlərinə baxmayaraq, İslamabadın vasitəçilik səyləri davam edir: "Sülh asanlıqla əldə olunmur; o, səbir, hikmət və ən çətin çağırışlara baxmayaraq prosesi irəli aparmaq bacarığı tələb edir".
Tramp və "Məcburi diplomatiya" strategiyasının iflası
ABŞ prezidentinin bu son təhdidləri onun keçən il hakimiyyətə qayıtdıqdan bəri yürütdüyü və analitiklər tərəfindən "Məcburi diplomatiya" (Coercive Diplomacy) adlandırılan bədnam xarici siyasət xəttinin tərkib hissəsidir. Açıq hədələr, təhqirlər və ultimatumlarla xarakterizə olunan bu yanaşma İran hadisəsində tam mənası ilə çıxılmaza dirənib.
ABŞ-ın həm Demokrat, həm də Respublikaçı administrasiyalarında Yaxın Şərq üzrə müşavir olmuş Dennis Ross qeyd edir ki, "Strateji səbrin olmaması və prezidentin nitqindəki təzadlar onun ötürmək istədiyi hər bir mesajın təsirini heçə endirir".
Müşahidəçilər Trampın iranlıları qorxutmaq və onları nüvə proqramı məsələsində güzəştə məcbur etmək üçün təhlükəli görünməyə çalışdığını bildirirlər. Lakin vaxtilə İranla danışıqlar aparmış keçmiş amerikalı diplomatlar bu üsulun işləməyəcəyini vurğulayırlar. Çünki İranda hərbi və dini təsisatlar dərindən kök salıb və ölkə öz uzun tarixi ilə fəxr edir.
Ekspertlərin fikrincə, Trampın təhdidləri Tehranın keçən il ABŞ zərbələri nəticəsində həlak olan sələflərindən daha sərt və radikal olan yeni rəhbərliyini daha da cəsarətləndirib. Keçən il danışıqlar getdiyi bir vaxtda ABŞ-ın iki dəfə hücum etməsi iranlıların Trampa olan minimal etimadını da tamamilə məhv edib.
Ötən ilin iyul ayına qədər ABŞ Dövlət Departamentinin İranla danışıqlar qrupunda yer almış Neyt Svanson reallığı belə izah edir:
"İrana kifayət qədər təzyiq göstərsəniz, təslim olacaq deyə səhv bir təsəvvür var idi. Lakin İranla münasibətlərdə işlər heç vaxt bu şəkildə yürümür."
Bəzi ekspertlər hesab edirlər ki, Trampın Tehranın nüvə silahı əldə etməsinin qarşısını almağa yönəlmiş bu aqressiv strategiyası tamamilə əks-effekt verə bilər. Digər tərəfdən, tərəflərin zaman qrafiki də fərqlidir: impulsiv Tramp tez bir zamanda saziş imzalayıb bu mövzunu bağlamaq istədiyi halda, İran diplomatik nümayəndə heyətləri danışıqları illərlə uzatmaq və vaxt qazanmaq məktəbinə sahibdirlər.
Vaşinqtondakı Kvinsi Məsuliyyətli Dövlətçilik İnstitutunun vitse-prezidenti Trita Parsi qeyd edir ki, Tehrandakı liderlər Trampın bu qeyri-sabit və dəyişkən davranışlarını onun çıxılmaz vəziyyətdə (çarəsiz) olmasının əlaməti kimi qiymətləndirirlər və sadəcə onun prezidentlik müddətinin bitməsini gözləmək qərarına gəliblər.