BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi

Çinin Afrika ölkələri üçün tətbiq etdiyi “sıfır gömrük” siyasəti qlobal iqtisadiyyatda yeni müzakirələr yaradıb. Pekin 2026-cı il mayın 1-dən etibarən diplomatik münasibətlər saxladığı 53 Afrika ölkəsindən idxal olunan məhsullara tam gömrük rüsumunun ləğvini tətbiq etməyə başlayıb. Yeni qərar Afrika ölkələrinə dünyanın ən böyük bazarlarından birinə rüsumsuz çıxış imkanı versə də, bunun Pekinin qitədə iqtisadi və geosiyasi təsirini daha da gücləndirəcəyi barədə narahatlıqlar da artır. Qərarın 2028-ci il aprelin 30-dək qüvvədə qalacağı bildirilir. Yalnız Esvatini bu proqramdan kənarda saxlanılıb. Buna səbəb həmin ölkənin Tayvanla diplomatik əlaqələri davam etdirməsidir.

Yeni mexanizm əslində 2024-cü ilin dekabrında başlamış daha məhdud güzəşt proqramının genişləndirilməsi hesab olunur. İlk mərhələdə ən az inkişaf etmiş 33 Afrika ölkəsinə tətbiq olunan güzəştlər sonradan daha 20 ölkəni də əhatə edib. Bu siyahıya Misir, Nigeriya, Cənubi Afrika Respublikası, Əlcəzair, Mərakeş və Keniya kimi iri iqtisadiyyatlar daxil edilib.

Çin Dövlət Şurasının Gömrük Tarifləri Komissiyası qərarı “Afrika ilə yüksək səviyyəli açıq iqtisadi əməkdaşlığın dərinləşdirilməsi” kimi təqdim edir. Rəsmi Pekin hesab edir ki, Afrika mallarının Çin bazarına daha rahat çıxışı ortaq inkişafı sürətləndirəcək.

Rəsmi məlumatlara görə, 2024-cü ilin dekabrından etibarən tətbiq edilən əvvəlki güzəştlər nəticəsində Çinin ən az inkişaf etmiş Afrika ölkələrindən idxalı 2025-ci ilin martına qədər 15,2 faiz artaraq 21,42 milyard dollara çatıb. Bu artım Pekini proqramı daha geniş miqyasda tətbiq etməyə həvəsləndirib.

Mütəxəssislər bildirirlər ki, söhbət təkcə gömrük güzəştlərindən getmir. Bu siyasət Pekinin Afrika strategiyasının daha geniş hissəsidir. Çin uzun illərdir “Bir kəmər, bir yol” təşəbbüsü çərçivəsində Afrika ölkələrində limanlar, yollar, enerji layihələri və sənaye infrastrukturu qurur.

Yeni qərar iki əsas ölkə qrupunu əhatə edir. Birinci qrupa daxil olan 33 ən az inkişaf etmiş ölkə artıq 2024-cü ilin dekabrından etibarən bütün gömrük maddələri üzrə daimi güzəştlərdən yararlanır. İkinci qrupa daxil olan 20 ölkə isə ikiillik “imtiyazlı tərəfdaşlıq” formatında rüsumsuz ticarət imkanları əldə edib. Gələcəkdə bu formatın “Birgə İnkişaf İqtisadi Tərəfdaşlığı” sazişi ilə yenidən müzakirə ediləcəyi gözlənilir.

Qərar kənd təsərrüfatı məhsulları, xammal və müəyyən emal edilmiş malların Çin bazarına rüsumsuz daxil olmasına imkan yaradır. Bununla yanaşı, məhsulların mənşə qaydaları, sanitar və texniki standartlara ciddi şəkildə uyğun olması tələb edilir.

Ekspertlər hesab edir ki, bu qərar Çin-Afrika iqtisadi münasibətlərində dönüş nöqtəsidir. Afrika ölkələri uzun illər Avropa və Amerika bazarlarına daxil olmaq üçün çətin və bəzən qeyri-bərabər şərtlərlə üzləşiblər. Çin isə ilk dəfə olaraq böyük bazarını daha açıq formada təqdim edir.

2024-cü ilin sentyabrında Pekində keçirilən Çin-Afrika Əməkdaşlıq Forumunda qəbul edilən “Pekin Fəaliyyət Planı 2025-2027” də bu siyasətin əsasını təşkil edir. Həmin sənəddə təhsil, sənaye, logistika, kənd təsərrüfatı, enerji, təhlükəsizlik və texnologiya daxil olmaqla 10 əsas tərəfdaşlıq istiqaməti müəyyən edilib.

Çin hökuməti bu proqramların həyata keçirilməsi üçün 360 milyard yuandan çox maliyyə paketi ayıracağını açıqlayıb. Paketə kredit xətləri, yardımlar və Çin şirkətlərinin investisiya öhdəlikləri daxildir. Bundan əlavə, Çin şirkətlərinin yaxın üç ildə Afrikaya azı 700 milyard yuan həcmində sərmayə yatırması planlaşdırılır.

Ekspertlər qeyd edir ki, Pekin Afrika ilə münasibətlərini “qarşılıqlı fayda”, “suverenliyə hörmət” və “daxili işlərə qarışmamaq” prinsipləri üzərində qurduğunu bildirir. Onun fikrincə, gömrük güzəştləri bir tərəfdən Afrika ölkələrinin sənaye potensialını inkişaf etdirmək üçün stimul yaradır, digər tərəfdən isə Çinin qitədə iqtisadi nüfuzunu möhkəmləndirir. Rəqəmlər isə münasibətlərin balanslı olmadığını göstərir. 2025-ci ildə Çin-Afrika ticarət dövriyyəsi 348,05 milyard dollara çataraq rekord səviyyəyə yüksəlib. Bu, əvvəlki illə müqayisədə 17,7 faiz artım deməkdir. Lakin həmin dövrdə Çinin Afrikaya ixracı 225 milyard dollara qədər yüksəlib və 25,8 faiz artıb. Afrika ölkələrinin Çinə ixracı isə cəmi 5,4 faiz artaraq 123 milyard dollar olub. Nəticədə Afrika ölkələrinin Çinlə ticarət kəsiri bir il ərzində 102 milyard dolları ötüb.

2026-cı ilin ilk rübündə də oxşar tendensiya davam edib. Qarşılıqlı ticarət 92,3 milyard dollara çatsa da, Çin ixracı daha sürətlə artıb. Bu isə Afrika ölkələrinin cəmi üç ay ərzində təxminən 29,1 milyard dollarlıq ticarət kəsiri ilə üzləşməsi ilə nəticələnib.

Ticarət strukturu da klassik modelə uyğun qalır. Çin Afrikaya maşınlar, elektronika, nəqliyyat vasitələri və günəş enerjisi avadanlıqları ixrac edir. Afrika isə əsasən neft, mis, kobalt, litium, boksit və kənd təsərrüfatı məhsulları göndərir. Xüsusilə “yaşıl enerji” sektorunda Çin-Afrika əlaqələrinin asılılıq modeli daha aydın görünür. Çin Afrikaya günəş panelləri satır, eyni zamanda elektrik avtomobilləri və texnologiya sənayesi üçün vacib olan xammalı məhz Afrika ölkələrindən əldə edir. Məsələn, Konqo Demokratik Respublikası Çinə böyük həcmdə kobalt və mis ixrac edir. Qvineya əsas boksit tədarükçülərindən biridir. Anqola isə Çin üçün strateji neft mənbəyi olaraq qalır.

Bəzi Afrika ölkələri bu asılılığı azaltmağa çalışır. Konqo Demokratik Respublikası kobalt ixracına, Qana və Zimbabve isə litium ixracına müəyyən məhdudiyyətlər tətbiq etməyə başlayıb. Məqsəd xammalın ölkə daxilində emalını genişləndirmək və əlavə dəyərin daha böyük hissəsini öz iqtisadiyyatlarında saxlamaqdır.

Afrika üçün əsas sual budur: “sıfır gömrük” siyasəti həqiqətən sənayeləşməyə yol açacaqmı?

Ekspertlər bildirirlər ki, Afrika ölkələri bu fürsətdən istifadə edərək yalnız xammal ixrac edən deyil, həm də emal və istehsal edən iqtisadiyyata çevrilə bilər. Bunun üçün sənaye zonalarının yaradılması, logistikanın yaxşılaşdırılması, enerji infrastrukturunun inkişafı və texniki standartlara uyğun istehsal vacib hesab olunur. Afrika ölkələri ixrac keyfiyyətini artırmalı, Çin şirkətləri ilə daha dərin əməkdaşlıq qurmalı və regional istehsal zəncirlərinə inteqrasiya etməlidir.

Bununla yanaşı, bəzi araşdırmalar göstərir ki, Afrika məhsullarının təxminən 94,5 faizi artıq əvvəlki güzəşt proqramları çərçivəsində rüsumsuz idi. Bu səbəbdən bəzi ekspertlər yeni qərarı daha çox hüquqi və siyasi çərçivənin genişləndirilməsi kimi qiymətləndirirlər.

Pekin isə bu siyasəti “Cənub-Cənub əməkdaşlığı” modelinin bir hissəsi kimi təqdim edir. Çin rəhbərliyi özünü inkişaf etməkdə olan ölkələrin tərəfdaşı kimi göstərməyə çalışır və Qərbin Afrika ilə tarixi münasibətlərindən fərqli model təklif etdiyini bildirir. Ancaq tənqidçilər hesab edirlər ki, gömrük rüsumlarının ləğvi yalnız iqtisadi yardım deyil, həm də Çinin qitədə strateji təsirini gücləndirmək vasitəsidir. Onların fikrincə, infrastruktur investisiyaları, kreditlər və xammal asılılığı uzunmüddətli perspektivdə Pekinə daha böyük siyasi və iqtisadi üstünlük qazandıra bilər.

Beləliklə, Çin-Afrika münasibətlərində yeni mərhələ başlanır. Bu mərhələnin Afrika üçün sənayeləşmə və iqtisadi müstəqillik imkanı yaradacağı, yoxsa qitənin daha dərin iqtisadi asılılığa sürüklənəcəyi isə qarşıdakı illərdə müəyyən olacaq.