BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi

ABŞ və Çin rəhbərlərinin İran məsələsinə yanaşmaları bir-birinə yaxın görünmür. Buna baxmayaraq, Prezident Donald Tramp Pekinin iranlıları Hörmüz boğazını yenidən açmağa və ABŞ ilə genişmiqyaslı razılaşmaya gəlməyə razı sala biləcəyinə ümid edir.

Tramp ötən çərşənbə günü Pekinə səfər edib. O, İrana qarşı müharibənin yaratdığı ağır nəticələr və münaqişəni bitirmək imkanlarının tükənməsi fonunda Çinə gəlib. ABŞ prezidenti İranın uranın zənginləşdirilməsindən tamamilə imtina etməsində israr edir. Tehran isə hələlik bunu qəbul etmir.
Pekində ABŞ prezidentinin şərəfinə genişmiqyaslı qarşılama mərasimi keçirilib. Lakin bu, Tramp ilə Çin Prezidenti Şi Cinpin arasında mütləq razılığın əldə olunacağı anlamına gəlmir.

Ekspertlər bildirirlər ki, Tramp ilk prezidentlik dövründə də Çinə səfər etmiş və həmin vaxt da təntənəli şəkildə qarşılanmışdı. Ancaq bu səfərdən sonra iki ölkə arasında ticarət müharibəsi başlamışdı.

İran məsələsi ilə yanaşı, Tayvan problemi və Pekin-Vaşinqton ticarət münasibətləri də səfərin əsas gündəm mövzuları sırasındadır. Bu iki məsələ Çin üçün prioritet hesab olunur.

ABŞ administrasiyası Pekinin Hörmüz boğazının yenidən açılması və İranla razılaşmanın əldə olunması istiqamətində rol oynayacağına ümid etdiyini gizlətmir. Eyni zamanda Vaşinqton Çinin Tehrana mümkün dəstəyinin nəticələri barədə də xəbərdarlıq edib.

Tramp ilə Şi Cinpin arasında keçirilən zirvə görüşündən əvvəl ABŞ dövlət katibi Marko Rubio bildirib ki, Vaşinqton Pekini Tehrana təzyiq göstərərək Hörmüz boğazı ilə bağlı addımlarından geri çəkilməyə razı salmağa çalışır. O, həmçinin xəbərdarlıq edib ki, Çinin gələcəkdə İrana hər hansı dəstəyi “iki ölkə arasındakı münasibətlərə zərər vuracaq”.

Ekspertlərin fikrincə, Tramp Çini iranlıları ABŞ ilə razılaşma imzalamağa inandıra biləcək azsaylı tərəflərdən biri hesab edir. ABŞ prezidenti Tehranla danışıqlardakı durğunluğu aradan qaldırmaq üçün Pekinə ciddi ümid bəsləyir. Çin isə əsas diqqətini Tayvan məsələsinə yönəldib.

Analitiklərə görə, Hörmüz boğazının bağlı qalması Trampın nüfuzuna və Respublikaçılar Partiyasına mənfi təsir göstərir. Çünki partiya altı aydan az müddət sonra keçiriləcək aralıq seçkilərdə Nümayəndələr Palatasındakı çoxluğu itirməkdən ehtiyat edir.

Çin də Hörmüz böhranının sona çatmasını istəyir. Çünki müharibədən əvvəl Çin neft ehtiyacının 80 faizini İrandan güzəştli qiymətlərlə əldə edirdi.
Çinlilər bu səfərdən əvvəl müəyyən siyasi addımlar atıblar ki, Prezident Şi Cinpin Tramp ilə danışıqlarda boğaz məsələsini gündəmə gətirə bilsin.
Dünyadakı enerji istehlakının beşdə birinin hər gün keçdiyi Hörmüz boğazı Çin üçün strateji məsələ hesab olunur. Ekspertlər bildirirlər ki, Çin xarici işlər naziri Van İ ötən həftə iranlı həmkarı Abbas Əraqçi ilə görüşündə də bu məsələni müzakirə edib. Pekin Vaşinqton ilə Tehran arasında yekun razılaşmanın əldə olunmasına çalışır.

Bununla belə, Çin bu məsələdə vasitəçi kimi çıxış etmir. Pekin Pakistanın vasitəçilik təşəbbüsünü dəstəkləyir. Pakistan danışıqların çökməsinə qədər münaqişə tərəfləri və əlaqəli ölkələrlə 26 əlaqə həyata keçirib.

Çin yalnız vasitəçilik səyləri tam uğur qazandıqdan sonra bunu açıq şəkildə elan edir. Buna görə də bütün əlamətlər Pekinin İslamabadın vasitəçilik təşəbbüsünü dəstəklədiyini göstərir. Məqsəd Vaşinqton ilə Tehran arasında dialoq imkanlarını artırmaqdır. Həmçinin vurğulanır ki, Çinin Hörmüz boğazının yenidən açılmasının vacibliyi ilə bağlı mövqeyi dəyişməyib.

Çin eyni zamanda İranın Körfəz ölkələrinə hücumlarını pisləyib. Çin xarici işlər naziri Van İ ötən həftə Abbas Əraqçi ilə görüşündə müharibənin yenidən başlamasının qəbuledilməz olduğunu bildirib və danışıqların yeganə çıxış yolu olduğunu vurğulayıb.

Bununla yanaşı, Çin xarici işlər naziri yekun qərarı iranlıların özlərinə buraxıb və eyni zamanda Tehrana qarşı sanksiya və blokadanın aradan qaldırılmasının vacibliyini qeyd edib.

Analitiklər bildirirlər ki, iranlılar Çin-ABŞ zirvəsinin nəticələrinə böyük ümid bəsləmirlər. Onlar Pekinin vasitəçi olmaq istəmədiyini və əsas marağının yalnız Hörmüz boğazında gəmiçiliyin bərpası olduğunu düşünürlər.

İran tərəfi hesab edir ki, ABŞ da Pekinin Tehranla mürəkkəb danışıqlara ciddi təsir göstərə bilməyəcəyini anlayır. Çünki məsələ nəticə etibarilə nüvə proqramı ilə bağlıdır. Vaşinqton Çinin Pakistan vasitəçiliyinin arxasında dayandığını düşünür və bu səbəbdən ABŞ daha əvvəl İslamabadda keçirilən danışıqlardan geri çəkilmiş ola bilər.

İranın baxışına görə, Çin Hörmüz boğazında vəziyyətin sabitləşdirilməsində müəyyən rol oynaya bilər. Bu isə Pekinin Fars körfəzinin iki sahili arasında sakitliyin qorunması üçün irəli sürdüyü dörd prinsip vasitəsilə mümkündür. Həmin prinsiplərə ümumi təhlükəsizlik sisteminin yaradılması, birtərəfli addımlardan çəkinilməsi, müəssisələrin hədəfə alınmaması, dövlətlərin suverenliyinə hörmət və ortaq davamlı inkişaf daxildir.

Analitiklər hesab edirlər ki, İran Çinlə münasibətlərindən razıdır. Çünki Pekin ABŞ sanksiyalarına məhəl qoymadan müharibədən əvvəl gündəlik 1,5 milyon barel İran nefti idxal edirdi. Həmçinin bildirilir ki, Abbas Əraqçinin Pekinə son səfəri İranın deyil, Çinin təşəbbüsü ilə baş tutub.

İran tərəfi düşünürdü ki, ABŞ ilə danışıqlar tamamilə dayanıb. Lakin Pakistan son iki gündə yenidən fəal şəkildə hərəkətə keçərək tərəflərdən güzəştlər almağa çalışır və yaxın günlərdə yeni danışıqlar raundunun keçirilməsinə ümid edir.

Tayvan Çin üçün əsas prioritetdir

ABŞ rəsmiləri Çinin İrana mümkün dəstəyinin nəticələri barədə xəbərdarlıq etdiyi kimi, Çin Prezidenti də ABŞ-ın Tayvana dəstəyinin risklərindən danışıb.
Şi Cinpin Tramp ilə danışıqlarda Tayvan məsələsini “qırmızı xətt” adlandırıb və ABŞ-ın hər hansı addımının “iki ölkə arasında son dərəcə təhlükəli mərhələyə səbəb ola biləcəyini” deyib.

Bu xəbərdarlıqla Çin Prezidenti ABŞ-a Tayvanın silahlandırılmasını dayandırmaq və Cənubi Çin dənizində hərbi fəaliyyətini azaltmaq mesajı vermək istəyib. Ekspertlərə görə, bölgədəki hərbi mövcudluq artıq “Çinin cənubdan mühasirəyə alınmasına” bənzəyir.

Çin ABŞ-ın Filippin kimi tarixi mübahisələri olan ölkələrin yanında dayanmasından narahatdır. Vaşinqton son iki ildə Filippində yeni hərbi bazalar açıb.
Bundan əlavə, Tayvan hökuməti Trampın Çin səfərini diqqətlə izləyir. Çünki Taybey anlayır ki, Tramp Çinlə münasibətləri yenidən formalaşdırmaq gücünə malikdir.

Taybey hökuməti ABŞ-ın hələ də Tayvana silah verən dost və müttəfiq olduğunu vurğulayaraq ictimaiyyəti sakitləşdirməyə çalışır. Lakin hökumət zirvə görüşündən veriləcək açıqlamaları diqqətlə izləyir.

Tayvan mediası isə bu görüşü “münasibətlər üçün real sınaq” kimi qiymətləndirir. Cəmiyyətdə Tayvanın Çin və ABŞ arasında danışıqlarda alətə çevriləcəyi və Tayvan-ABŞ ittifaqının zəifləyə biləcəyi ilə bağlı narahatlıq var.

İqtisadi fikir ayrılıqları

İran və Tayvan məsələləri ilə yanaşı, ABŞ-Çin ticarət münasibətləri də Tramp və Şi Cinpin arasında əsas müzakirə mövzularından biridir. Çin Prezidenti Pekinin ABŞ şirkətlərinin Çində investisiyalarını artırmasını alqışladığını bildirib. O, həmçinin ABŞ-dan Çin şirkətlərini məhdudlaşdırmaq əvəzinə oxşar yanaşma gözlədiklərini vurğulayıb.

Bu iqtisadi məsələlər Çin üçün böyük əhəmiyyət daşıyır. Pekin ABŞ-ın İran nefti aldığı iddiası ilə bəzi kiçik Çin şirkətlərinə tətbiq etdiyi sanksiyaların ləğvini istəyir. Çin hökuməti yerli şirkətlərdən ABŞ-ın İrana qarşı sanksiyalarına əməl etməməyi tələb etmişdi.

Tramp Çinin süni intellekt sahəsində ABŞ-ı qabaqlamasından narahatdır. Bu səbəbdən o, Çin istehsalı olan çiplərin kəşfiyyat məqsədləri üçün istifadə oluna biləcəyi iddiası ilə onların idxalına yüksək gömrük rüsumları tətbiq edib.

Şi Cinpinin görüş zamanı səsləndirdiyi açıqlamalardan da məlum olub ki, uzun danışıqlardan sonra tərəflər ticarət münasibətləri ilə bağlı müəyyən ortaq nöqtələr tapmağa başlayıblar.