Son illərdə qlobal narkotik bazarında baş verən tektonik dəyişikliklər Sudanı mühüm bir kəsişmə nöqtəsinə gətirib çıxarıb. Əvvəllər sadəcə tranzit ölkə kimi tanınan Sudan, 2023-cü ildə başlayan daxili müharibə və Suriyadakı siyasi dəyişikliklərdən sonra "kaptagon" adlı sintetik narkotikin qlobal istehsal mərkəzlərindən birinə çevrilmək təhlükəsi ilə üz-üzədir.

ABŞ Prezidenti Donald Tramp şənbə günü axşam Ağ Ev müxbirlərinin şam yeməyi zamanı, özünün də əsas kürsüdə olduğu vaxt baş verən atışma hadisəsini pisləyib. Lakin o, sadəcə pisləməklə kifayətlənməyib, bu hadisəni Ağ Ev daxilində təhlükəsizlik tədbirlərinin gücləndirilməsi, o cümlədən altında möhkəmləndirilmiş sığınacaq olan yeni mərasim zalı layihəsinə bəraət qazandırmaq üçün siyasi və təhlükəsizlik arqumentinə çevirib. Qeyd edək ki, ABŞ prezident iqamətgahının identikliyinə təsir edən bu layihə son aylarda kəskin tənqid olunur.

Son dövrlərdə Avropa İttifaqı (Aİ) rəsmiləri tərəfindən Kanadanın birliyə mümkün üzvlüyü ilə bağlı səsləndirilən fikirlər sadəcə siyasi ritorika deyil, qitənin iqtisadi prioritetlərinin fundamental şəkildə dəyişməsinin göstəricisidir. Rusiya-Ukrayna müharibəsindən sonra yaranan enerji böhranı, Yaxın Şərqdəki qeyri-sabitlik və qlobal tədarük zəncirindəki qırılmalar Avropanı "ən ucuz" olanı deyil, "ən təhlükəsiz" olanı axtarmağa sövq edib. Bu kontekstdə Kanada həm resurs zənginliyi, həm də institusional etibarlılığı ilə Avropanın iqtisadi təhlükəsizliyinin mərkəzi sütununa çevrilir.

Suriya bu ilin əvvəlindən etibarən istər şimal-şərqdə, istərsə də sahil və cənub bölgələrində daxili iğtişaşlar mərhələsindən nisbi sakitlik və yeni təhlükəsizlik-siyasi strukturun qurulması mərhələsinə qədər bir yol keçib. Bu strukturun əsas cizgiləri təhlükəsizlik dosyesində və "Suriya Demokratik Qüvvələri" (SDQ) ilə əldə olunan razılaşmada özünü büruzə verib. Lakin bu dəyişikliklər Suriyanı bir çox sosial mühitdə və coğrafi nöqtədə "İŞİD" (DAEŞ) terror təşkilatı ilə gizli bir yarışın ortasına atıb. "İŞİD" son zamanlar təhlükəsizlik nəzarətinin tam bərpa olunmamasından istifadə edərək yenidən ayaq tutmağa çalışan qeyri-sabitlik amili kimi ön plana çıxıb. Təşkilat hələ də fevralın ortalarından intensivləşən, martın ilk həftəsində bir qədər səngiyən, lakin sonradan yenidən aktivləşən hücum ritorikası və hədəfə alınmış əməliyyatlarla ideoloji və meydan boşluqlarından yararlanmağa çalışır.

Türk Dəniz Qüvvələri, yerli və milli müdafiə layihələri çərçivəsində mühüm bir mərhələyə yaxınlaşarkən, milli aviadaşıyıcı gəmi layihəsində kritik bir məqama gəlib çatılıb. Dəniz Qüvvələri Komandanı, admiral Ercüment Tatlıoğlu, gəminin inşa prosesinin planlaşdırıldığı şəkildə irəlilədiyini və gələn il dənizə endirilməsinin hədəfləndiyini bəyan edib. Cənubi Egey dənizində keçirilən “KURTARAN-2026 Sualtı Axtarış-Xilasetmə Dəvət Təlimi” zamanı açıqlama verən Tatlıoğlu, Türk Dəniz Qüvvələrinin güclü və müasir bir donammaya sahib olduğunu vurğulayıb. Hazırda gəmiqayırma zavodlarında 41 döyüş gəmisinin eyni vaxtda inşa edildiyini bildirən Tatlıoğlu, bu sayın yaxın dövrdə 50-yə çatmasının gözlənildiyini ifadə edib.

ABŞ ilə İran arasında davam edən müharibə qlobal güc balansında ciddi dəyişikliklərə səbəb olaraq Vaşinqtonun beynəlxalq nüfuzunun zəifləməsi və müttəfiqlər sistemində çatların yaranması ilə nəticələnir.

İsrail və Amerikanın Türkiyəni hədəf alması barədə söhbətlər artıq sadəcə bir "sui-qəsd nəzəriyyəsi" deyil; bu məsələ artıq masanın üzərindədir və Türkiyə xarici işlər naziri Hakan Fidan kimi yüksək rütbəli rəsmilərin dilindən səslənir. Nazir bir neçə gün əvvəl açıq şəkildə bildirdi: "İsrail süni bir xarici düşmən olmadan yaşaya bilməz, ona görə də İranla qarşıdurmanı bitirdikdən sonra Türkiyəyə düşmənçilik edəcək". Bəs İsrail Türkiyə və İranı iki fərqli və düşmən sivilizasiya kimi deyil, vahid bir sivilizasiya bloku kimi görür? Bir çoxlarının nəzərindən qaçır ki, İran təxminən min il boyu Türkiyənin həyati əhəmiyyətli nüfuz dairəsi olub və tarixi tədqiqatların işığında bu iki dövlət heyrətamiz dərəcədə iç-içə və bir-birinə bağlıdır.Türklər bu gün də İranda dominan xalqdır və bu danılmaz faktdır.

Yaxın Şərqdə davam edən müharibə hələ başa çatmasa da, onun gec-tez sona çatacağı şübhə doğurmur. Ölüm, dağıntı və genişmiqyaslı zorakılıq səhnələri, eləcə də tərəflərin sərt ritorikası zamanla tarixə çevriləcək və region bir müddət sonra bu mərhələni geridə qoyacaq. Lakin bu prosesin nəticəsində bölgədəki güc balansı və siyasi münasibətlər köklü şəkildə dəyişəcək.

Xatırlayırıq ki, Tramp keçən il Riyadda Prezident Corc Buşu İraqa hücum etdiyinə, Səddam Hüseyn rejimini devirdiyinə və sonra İraq dövlətini yenidən qurmağa çalışdığına görə tənqid etmişdi. Paradoks ondadır ki, Tramp sonda Buşun 2003-cü ildə İraqa hücum edərkən yol verdiyi eyni səhvlərə düşdü.

Hörmüz boğazındakı geosiyasi gərginlik və müvəqqəti qapanmalar diqqəti qlobal ticarətin digər mühüm arteriyasına – Malakka boğazına yönəldib. Dünyanın ən işlək dəniz yolu sayılan Malakka boğazı hazırda Yaxın Şərq və Asiya arasında enerji ticarətinin əsas marşrutu kimi strateji əhəmiyyətini artırır. ABŞ Enerji İnformasiya Administrasiyasının (EIA) 2025-ci ilin ilk yarısı üçün açıqladığı rəqəmlər göstərir ki, Malakka boğazı gündəlik 23,2 milyon barel neft daşınması ilə Hörmüzü (20,9 milyon barel) geridə qoyaraq dünyanın ən böyük neft keçid məntəqəsinə çevrilib. Bu rəqəm dəniz yolu ilə daşınan qlobal neft həcminin 29%-ni təşkil edir.

Macarıstanın siyasi səhnəsində baş verən son dəyişikliklər, Viktor Orbanın 16 illik fasiləsiz hakimiyyətinə son qoyan Peter Maqyarın qələbəsi ilə ölkəni yeni bir dövrün astanasına gətirib. Uşaqlıq illərində Orbanın pərəstişkarı olan, sonradan isə onun komandasında yüksək vəzifələr tutan Maqyarın bu "insayder inqilabı", Macarıstanın həm daxili idarəetmə modelini, həm də beynəlxalq münasibətlər sistemindəki yerini kökündən sarsıdır. "Tisza" partiyasının parlamentdəki üçdə iki səs çoxluğu ilə əldə etdiyi mütləq üstünlük, təkcə bir liderin gedişi deyil, həm də Avropanın mərkəzindəki "illiberal demokratiya" modelinin iflası kimi qiymətləndirilir.

Müasir döyüş meydanlarının ən böyük təhdidlərinə çevrilən dron sürüləri və kamikadze PUA-lara qarşı Türkiyənin milli mühəndislik gücü yeni bir müdafiə konsepsiyası ilə cavab verir.