BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi
ABŞ Nümayəndələr Palatası Prezident Donald Trumpın İrana qarşı hərbi əməliyyatlarının dayandırılmasını nəzərdə tutan qətnaməni qəbul edib. Qərar münaqişənin dördüncü ayına daxil olduğu və Vaşinqtonla Tehran arasında sülh danışıqlarının dalana dirəndiyi bir vaxtda qəbul olunub.
Səsvermə Konqres üzvlərinin müharibənin dayandırılması istiqamətində ilk uğurlu təşəbbüsü kimi qiymətləndirilir. Münaqişə minlərlə mülki şəxsin ölümünə, qlobal ticarət marşrutlarında ciddi problemlərə və beynəlxalq iqtisadiyyata mənfi təsirlərə səbəb olub.
Qətnamənin qəbul edilməsi həm də Respublikaçılar Partiyası daxilində müharibəyə qarşı narazılığın artdığını göstərir. ABŞ iqtisadiyyatına təsirlər və administrasiyanın İranla davamlı razılaşma əldə edə bilməməsi bir sıra respublikaçı siyasətçilərin mövqeyini dəyişib.
Bununla belə, qərarın yaxın müddətdə praktiki nəticə verməsi gözlənilmir. Prezidentin veto hüququ və Respublikaçıların həm Nümayəndələr Palatasında, həm də Senatda üstün mövqeyi səbəbindən sənəd daha çox siyasi mesaj xarakteri daşıyır.
Qətnamə nədən ibarətdir?
Çərşənbə günü keçirilən səsvermədə demokratların təşəbbüsü ilə 1973-cü ildə qəbul edilmiş Müharibə Səlahiyyətləri Aktının tətbiqi dəstəklənib. Həmin qanun prezidentin Konqresin razılığı olmadan uzunmüddətli xarici hərbi əməliyyatlar aparmasını məhdudlaşdırır.
Demokratlar müharibənin başlanğıcından etibarən bildirirdilər ki, müharibə elan etmək səlahiyyəti prezidentə deyil, Konqresə məxsusdur. Administrasiya isə İrandakı əməliyyatların ayrıca Konqres təsdiqinə ehtiyac duymadığını iddia edib.
Qanuna görə, ABŞ-a qarşı təcili təhlükə olmadığı halda prezident hərbi əməliyyatlar üçün qanunvericilərin razılığını almalıdır. Əks halda, qoşunlar müəyyən müddətdən sonra geri çəkilməlidir.
Tənqidçilər bildirirlər ki, İran müharibəsində ABŞ-a qarşı birbaşa və qaçılmaz təhlükə mövcud olmayıb və hərbi əməliyyatlar ilk olaraq ABŞ və İsrail tərəfindən başlanıb.
Səsvermənin nəticələri
Qətnamənin lehinə 215, əleyhinə isə 208 səs verilib.
Demokratlar üçün uğurlu nəticənin əldə olunmasında dörd respublikaçının partiya xəttindən kənara çıxaraq sənədi dəstəkləməsi mühüm rol oynayıb. Bunlar Miçiqan ştatından Tom Barrett, Ohayo ştatından Warren Davidson, Kentukki ştatından Thomas Massie və Pensilvaniya ştatından Brian Fitzpatrick olub.
Bu qərar Trampın səlahiyyətlərini məhdudlaşdırırmı?
Hazırkı mərhələdə xeyr.
Qətnamənin qüvvəyə minməsi üçün onun Senatda da qəbul olunması lazımdır. Lakin Senatda da Respublikaçılar az fərqlə üstünlüyə malikdirlər.
Bundan əlavə, sənəd hər iki palatadan keçsə belə, Prezident Tramp ona veto qoya bilər. Belə halda Konqresin vetonu ləğv etməsi üçün üçdəiki səs çoxluğu tələb olunur ki, mövcud siyasi vəziyyətdə bunun əldə olunması çətin görünür.
ABŞ hazırda həqiqətən müharibə vəziyyətindədirmi?
Müzakirələrin əsas mövzularından biri də budur.
ABŞ və İran arasında aprelin 8-dən etibarən atəşkəs qüvvədədir. Administrasiya məhz buna əsaslanaraq ölkənin hazırda hüquqi baxımdan müharibə vəziyyətində olmadığını bildirir.
Prezident Tramp mayın 1-də açıqlamasında atəşkəsin döyüş əməliyyatlarının başa çatması anlamına gəldiyini bəyan edib. Lakin buna baxmayaraq, ABŞ İran limanlarına qarşı blokadanı davam etdirib, İran gəmilərinə zərbələr endirib. Tehran isə öz növbəsində Hörmüz boğazında məhdudiyyətləri davam etdirib.
ABŞ dövlət katibi Mark Rubio Konqresdə keçirilən dinləmələr zamanı "İran müharibəsi başa çatıb" bəyanatını səsləndirib.
Bununla yanaşı, Senatın Xarici Əlaqələr Komitəsinin üzvü Jeanne Shaheen administrasiyanı Konqresə tam məlumat verməməkdə ittiham edib.
ABŞ müharibəni yenidən başlada bilərmi?
Administrasiyanın bəzi rəsmiləri bunun mümkün olduğunu düşünür.
ABŞ müdafiə naziri Pit Heqset Senat qarşısında çıxışı zamanı bildirib ki, atəşkəsdən sonra hüquqi müddətlərin yenidən hesablanması mümkündür və prezident yeni qərar verərsə, administrasiyanın İrana qarşı hərbi əməliyyatları bərpa etmək üçün lazımi səlahiyyətləri mövcuddur.
Bu səbəbdən Nümayəndələr Palatasının qəbul etdiyi qətnamə siyasi baxımdan əhəmiyyətli olsa da, onun yaxın perspektivdə ABŞ-ın İran siyasətini köklü şəkildə dəyişdirəcəyi gözlənilmir.