BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi

Avropanın ən böyük iqtisadiyyatlarından biri olan Almaniyada xristian kilsələrinin üzvlərinin sayı sürətlə azalır. Bir zamanlar ölkə əhalisinin demək olar ki, hamısını öz ətrafında birləşdirən katolik və protestant kilsələri bu gün tarixlərinin ən ciddi böhranlarından biri ilə üz-üzədir. Maraqlıdır ki, bu geriləmə xristianlığın dünya miqyasında zəifləməsi fonunda deyil, əksinə, bir çox bölgələrdə, xüsusilə Afrikada katolikliyin gücləndiyi dövrdə baş verir.

2025-ci ildə Fransada katolik kilsəsi təxminən 14 min yetkin və 8 min yeniyetmənin vəftiz olunması ilə diqqət çəkən canlanma nümayiş etdirib. Dünyəviliyin güclü olduğu Fransa kimi bir ölkədə belə kilsənin müəyyən dərəcədə dirçəliş yaşaması müşahidə olunur. Almaniyada isə əks proses gedir. Təkcə ötən il təxminən 300 min nəfər katolik kilsəsindən ayrılıb.

Almaniyada fəaliyyət göstərən Dünya Baxışları Araşdırma Qrupu tərəfindən açıqlanan statistikaya görə, ölkə tarixində ilk dəfə olaraq katolik və protestant kilsələrinin ümumi üzvlərinin sayı əhalinin yarısından aşağı düşüb. Hazırda almanların yalnız 45 faizi bu iki əsas xristian məzhəbindən birinə mənsubdur.

Məlumatlara əsasən, Almaniya əhalisinin 47 faizi artıq heç bir dini məzhəbə aid olmadığını bildirir. Maraqlıdır ki, bu insanların əhəmiyyətli hissəsi dini həyat tərzindən tamamilə uzaqlaşmayıb. Onlar ənənəvi kilsə ibadətlərinin əvəzinə fərqli mənəvi təcrübələrə üstünlük verirlər. Məsələn, əhalinin azı 20 faizi gündəlik həyatın stressindən qurtulmaq üçün yoqa ilə məşğul olur. Vaxtilə dini mərasimlərin yerinə yetirdiyi mənəvi rahatlıq funksiyasını indi alternativ mənəvi fəaliyyətlər əvəz etməyə başlayıb.

Tarixi göstəricilər bu dəyişikliyin miqyasını daha aydın göstərir. Alman imperiyasının yaradıldığı 1871-ci ildə ölkə əhalisinin təxminən 98 faizi özünü xristian hesab edirdi. Son 150 il ərzində baş verən müharibələr, siyasi çevrilişlər, sənayeləşmə, qloballaşma və sosial dəyişikliklər nəticəsində dini mənsubiyyətə malik olmayan insanların payı 1 faizdən 47 faizə yüksəlib.

Mütəxəssislər yaxın illərdə bu göstəricinin daha da artacağını proqnozlaşdırırlar. Hazırda 18-29 yaş arasındakı gənclərin yalnız 7 faizi kilsəni həyatlarında mühüm institut hesab edir. Bu isə Almaniyada dini qurumların gələcəyi ilə bağlı ciddi suallar yaradır.

Alman kilsəsinin bu vəziyyətə düşməsinin səbəblərini araşdırarkən ölkənin XIX əsrin əvvəllərinə qədər uzanan tarixinə nəzər salmaq lazım gəlir. 1801-1803-cü illərdə Napoleonun Alman torpaqlarına yürüşləri zamanı Reyn çayının qərbindəki geniş ərazilər Fransanın nəzarətinə keçdi. Torpaqlarını itirən alman knyazlarına kompensasiya vermək məqsədilə kilsəyə məxsus böyük mülklər müsadirə edilərək onlara verildi.

Bunun əvəzində dövlət kilsənin fəaliyyətini maliyyələşdirmək, din xadimlərinin maaşlarını ödəmək və onun ehtiyaclarını qarşılamaq öhdəliyi götürdü. Bu proses nəticəsində kilsə müstəqil güc mərkəzi olmaqdan çıxaraq dövlət sisteminin bir hissəsinə çevrildi.

Sonrakı dövrlərdə dövlət kilsənin maliyyələşdirilməsi üçün yeni mexanizmlər formalaşdırdı. Birinci Dünya müharibəsindən sonra qəbul edilən 1919-cu il Veymar Konstitusiyası kilsə vergisini hüquqi norma kimi təsbit etdi. Bu prinsip sonradan İkinci Dünya müharibəsindən sonra qəbul edilən 1949-cu il Almaniya Konstitusiyasında da qorunub saxlanıldı.

Hazırda Almaniyada xristian kimi qeydiyyatda olan vətəndaşlar gəlir vergisinin əlavə 9 faizini kilsə vergisi kimi ödəyirlər. Bu sistem dünyada nadir nümunələrdən biri hesab olunur. Vergi dövlət tərəfindən toplanır və birbaşa kilsələrə ötürülür. Maraqlıdır ki, bu məsələ Almaniyada demək olar ki, siyasi müzakirə mövzusu deyil. Heç bir böyük siyasi qüvvə seçki kampaniyalarında bu sistemin ləğvini və ya dəyişdirilməsini gündəmə gətirmir.

45,5 milyon nəfərlik əmək bazarına malik Almaniya kimi ölkədə bu mexanizm kilsələr üçün nəhəng maliyyə mənbəyinə çevrilib. Təkcə ötən il kilsələr gəlir vergisi hesabına təxminən 13 milyard dollar əldə ediblər.

Bununla belə, kilsələrin gəlirləri yalnız bu mənbədən ibarət deyil. Dövlət 1803-cü ildə müsadirə edilmiş kilsə mülklərinə görə kompensasiya ödənişlərini bu gün də davam etdirir. Bu ödənişlər dövlət büdcəsindən birbaşa ayrılır və hər il milyonlarla avroya çatır. 2025-ci ildə katolik və protestant kilsələrinə dövlət büdcəsindən təxminən 600 milyon avro əlavə vəsait ödənilib.

Beləliklə, Almaniya kilsələri uzun illər ərzində misli görünməmiş maliyyə gücü əldə ediblər. Hesablamalara görə, 1949-cu ildən indiyədək müxtəlif maliyyə mexanizmləri vasitəsilə onların əldə etdiyi vəsaitin ümumi həcmi yarım trilyon avronu keçə bilər.

Bu maliyyə imkanları nəticəsində kilsə ölkənin ən böyük işəgötürənlərindən birinə çevrilib. Dövlət qurumlarından sonra ikinci ən böyük işəgötürən hesab olunan kilsə strukturlarında və onlara bağlı müəssisələrdə 1,1 milyondan çox insan çalışır. Qərbi Almaniyadakı xəstəxanaların 86 faizi katolik və protestant kilsələrinin nəzarətindədir.

Lakin tənqidçilərin fikrincə, məhz bu maliyyə gücü və dövlətlə sıx bağlılıq kilsənin mənəvi nüfuzuna mənfi təsir göstərib. Vaxtilə cəmiyyətə mənəvi istiqamət verən institut kimi çıxış edən kilsə getdikcə böyük bürokratik və iqtisadi struktura çevrilib.

Müşahidəçilər hesab edirlər ki, insan hüquqları, heyvan hüquqları, inklüzivlik, müxtəliflik, sosial bərabərlik və digər ictimai məsələlər üzrə mənəvi liderlik funksiyasını artıq dövlət və vətəndaş cəmiyyəti institutları öz üzərinə götürüb. Nəticədə insanlar kilsənin əvvəlki roluna ehtiyac duymamağa başlayıblar.

Bundan əlavə, Almaniya katolik kilsəsi son illərdə ciddi daxili dəyişikliklərə də gedib. 2019-cu ildən etibarən başlayan islahat prosesi kilsə idarəçiliyinin demokratikləşdirilməsi, qadınların kilsədə daha geniş rol alması və müasir sosial dəyərlərə uyğunlaşma məqsədi daşıyırdı.

Bu təşəbbüslər Vatikanla fikir ayrılıqlarına səbəb olub. Bir sıra dini dairələr hesab edir ki, Almaniyada həyata keçirilməyə çalışılan dəyişikliklər katolik kilsəsinin ənənəvi iyerarxik quruluşunu sarsıda və dünya üzrə 1,3 milyard katolikin mənsub olduğu sistemə təsir göstərə bilər.

Alman kilsələri ətraf mühitin qorunması, qadın hüquqları və digər sosial məsələlərdə liberal mövqelər nümayiş etdirdikcə, bəzi vətəndaşlar onların dini mahiyyətdən uzaqlaşdığını düşünməyə başlayıblar. Xüsusilə gənc nəsil arasında bu yanaşmanın kilsəyə marağı artırmadığı müşahidə olunur.

Kilsədən uzaqlaşmanın iqtisadi səbəbləri də var. Kilsə vergisi bəzi peşə sahibləri üçün hər il yüzlərlə avro əlavə xərc yaradır. Bununla belə, ekspertlər hesab edirlər ki, əsas səbəb maliyyə yükü deyil. Daha çox kilsənin dövlət və bazar iqtisadiyyatı ilə həddindən artıq inteqrasiyası nəticəsində öz mənəvi cazibəsini itirməsi ön plana çıxır.

Buna cinsi zorakılıq qalmaqalları da əlavə olunub. Son illərdə ortaya çıxan çoxsaylı ittihamlar yalnız kilsə rəhbərliyinə deyil, bütövlükdə dini institutlara olan etimadı zəiflədib. Bir zamanlar Müqəddəs Roma imperiyasının mərkəzi hesab olunan Almaniyada bu gün əhalinin təxminən yarısı özünü dinsiz hesab edir.

Tənqidlərdən biri də Almaniya kilsələrinin beynəlxalq siyasi məsələlərdə tutduğu mövqelərlə bağlıdır. Xüsusilə Yaxın Şərqdəki münaqişələr fonunda bəzi kilsə qurumlarının açıqlamaları və tərəf seçən yanaşmaları onların mənəvi nüfuzuna əlavə zərbə vurub. Tənqidçilər hesab edirlər ki, kilsə universal əxlaqi prinsipləri müdafiə etmək əvəzinə, müəyyən hallarda siyasi hakimiyyətin mövqeyini təkrarlayır.

Nəticədə Almaniyada bir çox insan mənəvi ehtiyaclarını kilsədən kənarda qarşılamağa çalışır. Ekoloji təşkilatlar, xeyriyyə təşəbbüsləri, idman birlikləri və müxtəlif ictimai hərəkatlar insanlara həm sosial mənsubiyyət hissi, həm də mənəvi məqsəd təqdim edir. Bir vaxtlar yalnız kilsənin təmin etdiyi birlik, məsuliyyət və mənəvi bağlılıq hissi indi başqa platformalarda da əldə edilə bilir.

Fransanın 1905-ci il dünyəvilik modeli dövlətlə kilsəni tam ayıraraq dini qurumları maliyyə baxımından zəiflətmişdi. Almaniyada isə 1949-cu il konstitusiya modeli kilsəni dövlət sisteminin ayrılmaz hissəsinə çevirdi. Bu gün milyardlarla avro gəlir əldə edən Almaniya kilsələri ilə müqayisədə Fransa kilsələri daha kasıb, lakin cəmiyyətə daha yaxın görünür.

Beləliklə, Almaniyada kilsənin yaşadığı böhran təkcə dini inancın zəifləməsi ilə izah edilmir. Dövlətlə sıx inteqrasiya, maliyyə asılılığı, bürokratikləşmə, ideoloji dəyişikliklər, qalmaqallar və müasir cəmiyyətin alternativ mənəvi məkanlar yaratması birlikdə ölkənin dini mənzərəsini köklü şəkildə dəyişdirir.