BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi

İran və İsrail arasında aylardır davam edən gərginlik yeni və daha təhlükəli mərhələyə daxil olub. ABŞ vasitəçiliyi ilə əldə olunmuş kövrək atəşkəsin gələcəyi sual altında qalarkən, tərəflər arasında qarşılıqlı raket və hava zərbələri regionu yenidən genişmiqyaslı müharibə təhlükəsi ilə üz-üzə qoyub. Son hadisələr göstərir ki, münaqişə artıq yalnız İran və İsrail arasındakı qarşıdurma deyil, eyni zamanda Livan, Yəmən, Körfəz ölkələri, ABŞ və digər regional aktorları da əhatə edən çoxşaxəli geosiyasi böhrana çevrilməkdədir.

Qarşıdurmanın yenidən alovlanması

İsrail ordusunun məlumatına görə, İran iyunun 8-də ölkə ərazisinə doğru bir neçə dalğa raket hücumu həyata keçirib. Hava həyəcan siqnalları İsrailin müxtəlif bölgələrində, o cümlədən Qüds, şimal rayonları və mərkəzi ərazilərdə səslənib. İsrail tərəfi raketlərin əksəriyyətinin hava hücumundan müdafiə sistemləri vasitəsilə məhv edildiyini açıqlasa da, qarşıdurmanın miqyası tərəflər arasında gərginliyin əhəmiyyətli dərəcədə artdığını göstərib.

İsrail ordusu da İranın müxtəlif bölgələrində yerləşən hərbi obyektləri, hava müdafiə sistemlərini və strateji müdafiə infrastrukturlarını hədəf aldığını bildirib.

Məlumata görə, İsrail Hərbi Hava Qüvvələri onlarla döyüş təyyarəsinin iştirakı ilə İranın bir neçə bölgəsində yerləşən müdafiə sistemlərinə qarşı genişmiqyaslı əməliyyat həyata keçirib. İsrail hərbi rəhbərliyi bu əməliyyatların İranın raket və hava hücumları potensialını zəiflətməyə yönəldiyini bəyan edib.

Livan amili yenidən ön plana çıxır

Son eskalasiyanın əsas səbəblərindən biri İsrailin Beyrutun cənub ətrafına endirdiyi zərbələr hesab olunur. Həmin hücumlar nəticəsində azı iki nəfər həlak olub, onlarla insan yaralanıb.

İran rəsmiləri açıq şəkildə bəyan ediblər ki, Livana qarşı hücumlar onların "qırmızı xətti" hesab olunur. Tehran hesab edir ki, regionda hər hansı atəşkəs yalnız Livanı da əhatə etdiyi təqdirdə davamlı ola bilər.

Son aylarda İran rəsmilərinin dəfələrlə səsləndirdiyi mövqe belə olub: əgər İsrail Livana hücumlarını davam etdirərsə, İran buna birbaşa cavab verəcək.

Məhz bu səbəbdən İran raket hücumlarını yalnız özünümüdafiə tədbiri kimi deyil, həm də Livan istiqamətində yeni çəkindiricilik xətti yaratmaq cəhdi kimi təqdim edir.

Tehranın məqsədi İsrailə belə bir mesaj verməkdir: Beyrut vurularsa, İsrail ərazisi də təhlükəsizlikdən kənarda qalmayacaq.

ABŞ-İsrail münasibətlərində görünməmiş gərginlik

Hadisələrin diqqət çəkən tərəflərindən biri ABŞ Prezidenti Donald Tramp ilə İsrail Baş naziri Benyamin Netanyahu arasında yaranan fikir ayrılığıdır.

Vaşinqtonda diplomatik mənbələr bildirirlər ki, Tramp son günlərdə Netanyahu ilə bir neçə dəfə telefon danışığı apararaq onu hərbi əməliyyatları genişləndirməməyə çağırıb.

ABŞ administrasiyası İranla aparılan danışıqların həlledici mərhələyə daxil olduğunu və yeni hücumların diplomatik prosesə ciddi zərbə vuracağını düşünür.

Lakin görünən odur ki, İsrail rəhbərliyi Vaşinqtonun bütün çağırışlarına tam əməl etmir.

Bir sıra beynəlxalq ekspertlərin fikrincə, Netanyahu həm daxili siyasi səbəblərdən, həm də İranın regional təsirini zəiflətmək məqsədilə hərbi təzyiq strategiyasını davam etdirmək niyyətindədir.

İsraildə bu ilin sonuna gözlənilən siyasi proseslər, seçki ehtimalları və Netanyahuya qarşı korrupsiya işləri fonunda hökumət rəhbərinin sərt təhlükəsizlik siyasəti yürütməsi daxili auditoriyaya hesablanmış addım kimi də qiymətləndirilir.

Bəzi siyasi müşahidəçilər hesab edirlər ki, Netanyahu özünü İsrailin təhlükəsizliyinin əsas təminatçısı kimi təqdim etməyə çalışır və bu səbəbdən geri addım atmaq istəmir.

İranın yeni strategiyası

Münaqişənin əvvəlki mərhələlərindən fərqli olaraq, İran bu dəfə daha geniş regional strategiya nümayiş etdirir.

Tehranın son addımları göstərir ki, İran artıq yalnız öz ərazisinin müdafiəsi ilə kifayətlənmir. İran rəhbərliyi Livan, Hizbullah və digər regional müttəfiqlərinin təhlükəsizliyini də öz milli təhlükəsizlik konsepsiyasının bir hissəsi kimi təqdim edir.

İran rəsmilərinin açıqlamalarında tez-tez səslənən fikir budur ki, regiondakı münaqişə cəbhələri bir-birindən ayrılmazdır.

Bu yanaşmaya görə, Livanda, Qəzzada və ya başqa bir nöqtədə baş verən hadisələr İranın təhlükəsizlik maraqlarına birbaşa təsir göstərir.

Buna görə də Tehran yeni çəkindiricilik siyasəti qurmağa çalışır və İsrailə qarşı cavab zərbələrini həmin strategiyanın tərkib hissəsi kimi görür.

Yəmən husiləri də qarşıdurmaya qoşulur

Regiondakı gərginliyi artıran digər amil Yəməndə fəaliyyət göstərən husi qüvvələrinin aktivləşməsidir.

Husilər İsrail istiqamətində raket buraxdıqlarını təsdiqləyib və Qırmızı dənizdə İsraillə əlaqəli gəmiçiliyə qarşı məhdudiyyətlər tətbiq edəcəklərini açıqlayıblar.

Qrup həmçinin bildirib ki, regionda eskalasiya artdıqca onların cavab tədbirləri də genişlənəcək.

Bu isə beynəlxalq ticarət yolları üçün yeni risklər yaradır. Xüsusilə Qırmızı dəniz və Bab əl-Məndəb boğazı dünya ticarətinin mühüm hissəsinin keçdiyi marşrutlardan biridir.

İran daxilində təhlükəsizlik tədbirləri gücləndirilir

İran məhkəmə sistemi minlərlə şəxsin "düşmənlə əməkdaşlıq" ittihamı ilə istintaqa cəlb edildiyini açıqlayıb.

Rəsmi məlumatlara görə, 3 mindən çox şəxsə qarşı hüquqi prosedurlar başladılıb, minlərlə nəfər saxlanılıb.

Tehran bu şəxsləri ABŞ və İsrail üçün fəaliyyət göstərməkdə ittiham edir.

Bununla yanaşı, ölkənin müxtəlif şəhərlərində hava hücumundan müdafiə sistemləri yüksək hazırlıq vəziyyətinə gətirilib.

Tehran, Kermanşah və Şiraz da daxil olmaqla bir sıra şəhərlərdə hava limanlarının fəaliyyəti dayandırılıb və ya məhdudlaşdırılıb.

Enerji bazarlarında narahatlıq artır

Münaqişənin iqtisadi nəticələri artıq özünü göstərməyə başlayıb.

İsrailin İran ərazisindəki neft-kimya obyektlərinə zərbələr endirməsi və İranın enerji infrastrukturlarına qarşı mümkün yeni hücumlar barədə xəbərdarlıqları qlobal enerji bazarlarında narahatlıq yaradıb.

Brent markalı neftin qiyməti qısa müddətdə 3 faizdən çox yüksələrək 96 dolları keçib.

Analitiklər hesab edirlər ki, qarşıdurmanın genişlənməsi halında Hörmüz boğazı və regionun enerji infrastrukturları risk altına düşə bilər.

Bu isə dünya bazarlarında enerji qiymətlərinin daha da bahalaşmasına səbəb ola bilər.

Diplomatiya hələ tam tükənməyib

Bütün gərginliyə baxmayaraq, diplomatik təmaslar davam edir.

Qətər, Pakistan, Misir, Türkiyə və digər vasitəçi ölkələr tərəflər arasında dialoqun qorunub saxlanılması üçün səylərini artırıblar.

İran xarici işlər naziri Abbas Əraqçi son saatlarda bir sıra ölkələrin rəhbərləri və diplomatları ilə intensiv telefon danışıqları aparıb.

Avropa İttifaqı da tərəfləri danışıqlar masasına qayıtmağa çağırıb.

Bununla belə, hazırkı vəziyyətdə diplomatiyanın uğur qazanması tərəflərin hərbi əməliyyatları dayandırmağa nə dərəcədə hazır olmasından asılı olacaq.

Regionu nə gözləyir?

Mövcud vəziyyət Yaxın Şərqin son illərdə qarşılaşdığı ən təhlükəli böhranlardan biri hesab olunur.

İran və İsrail arasında qarşılıqlı zərbələr davam edərsə, münaqişənin Livan, Suriya, İraq, Yəmən və Körfəz regionuna yayılması ehtimalı artır.

ABŞ belə bir ssenaridən yayınmağa çalışsa da, Vaşinqtonun İsrail üzərində təsir imkanlarının həddi də ciddi müzakirə mövzusuna çevrilib.

Hazırda tərəflər arasında tammiqyaslı regional müharibəyə keçid baş verməsə də, hadisələrin inkişaf istiqaməti göstərir ki, Yaxın Şərqdə qüvvələr balansı yenidən formalaşır və region yeni geosiyasi reallıqlarla üzləşir.

İyunun 8-də baş verən hadisələr isə göstərdi ki, İran və İsrail arasındakı qarşıdurma artıq təkcə iki dövlətin münaqişəsi deyil. Bu böhran regionun təhlükəsizlik arxitekturasını, beynəlxalq diplomatiyanı və qlobal iqtisadi sabitliyi birbaşa təsir altına alan çoxölçülü geosiyasi qarşıdurmaya çevrilib. Bu səbəbdən qarşıdakı günlərdə veriləcək qərarlar yalnız Yaxın Şərqin deyil, bütövlükdə dünya siyasətinin gələcək istiqamətini müəyyənləşdirə bilər.