BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi

Yaxın Şərq əhalisinin böyük əksəriyyəti simvolik olsa da eyni gündə, eyni vaxtda dünyaya gəlib. Onlar fərqinə varmırlar ki, həmin il öz ölkələrinin sabitliyinə, bu gününə və gələcəyinə olduqca baha başa gələn silinməz izlər qoyub. Həmin il elə fırtınalar, müharibələr və liderlər doğurdu ki, onların xəyalları və yaratdıqları təhlükələr boy göstərdikləri coğrafi xəritələrin sərhədlərini aşdı. Hətta bəzi ekspertlər hesab edirlər ki, həmin tarixlə ABŞ-İsrail ittifaqının İrana və onun raket arsenalına qarşı apardığı müharibədən sonra bu gün Hörmüz boğazında yaşananlar arasında birbaşa və qırılmaz bir bağ mövcuddur. Söhbət, ondan sonra gələn heç bir ilin öz əhəmiyyəti və ya təhlükəliliyi baxımından onunla rəqabət apara bilmədiyi 1974-cü ildən bəhs edirik.

Həmin il Xomeynini gətirən təyyarə Parisdən Tehrana endi. İran inqilabının reaktoru, xüsusilə "vilayəti-fəqih" prinsipinin rəsmiləşməsindən sonra öz ideoloji şüalarını ətrafa yaymaqda gecikmədi. Yenə həmin ildə İraqın prezident sarayı Baas partiyasının güclü adamı Səddam Hüseynin əlinə keçdi və o, prezident Əhməd Həsən əl-Bəkri qocalıq ağrıları, bəlkə də peşmanlıqlar içində təqaüdə göndərdi. Eyni ildə Misir Prezidenti Ənvər Sadat ABŞ Prezidenti Cimmi Karterin vasitəçiliyi ilə Vaşinqtonda İsrailin Baş naziri Menaxem Begin ilə Kamp Devid sazişini imzaladı.

Bütün bu daxili dəyişikliklər böyük bir beynəlxalq hadisə ilə çarpazlaşdı. Leonid Brejnev Əfqanıstanı işğal etmək kimi böyük bir strateji səhvə yol verdi. O, qurulan tələyə düşdü və oradakı döyüşçülərin sıralarından sonradan yeni əsri "Nyu-York və Vaşinqton qəzvələri" ilə açacaq Üsamə bin Laden çıxdı. Bin Laden özü də fərqinə varmadan ABŞ-ın Səddam Hüseyn rejimini kökündən qoparması üçün gedən yolu hamarladı.

16 yanvar 1979-cu ildə mənzərə olduqca rəmzi idi. Geniş etirazlar və nümayişlər fonunda şah Məhəmməd Rza Pəhləvi ölkəni tərk edərək idarəçiliyi Şahpur Bəxtiyar hökumətinə buraxdı. Ətrafındakılar bu gedişi sadəcə bir "məzuniyyət" kimi təqdim etməyə çalışsalar da, əslində bu, amerikalı müttəfiqinin öz müttəfiqini satmasından sonra geri dönüşü olmayan bir tək tərəfli bilet idi.

Bu dönüş nöqtəsi olan mənzərə çox gözlətmədi. Fevralın ilk günündə Mehrabad hava limanına Parisdən gələn və daxilində qeyri-adi bir sərnişini — 14 illik mühacirətdən sonra qayıdan Ayətullah Ruhullah Xomeynini daşıyan təyyarə endi. Onu qarşılayan milyonlarla insanın mesajı çox açıq idi: şah rejimi devrildi və inqilab qalib gəldi. Regionda və dünyada qərar qəbul edənlər bu mənzərəni narahatlıqla izləyirdilər. Onların arasında ən çox təşvişə düşən isə İraq Baas rejiminin "cənab müavini", yəni Səddam Hüseyn idi. Tehranda "İslam Respublikası"nın elan edilməsi, vilayəti-fəqih prinsipinin rəsmiləşməsi və konstitusiyaya "məzlumların müdafiəsi" bəhanəsi ilə "inqilabın ixracı" bəndinin daxil edilməsi ilə hadisələr sürətləndi.

Səddam Xomeyninin sui-qəsdinə icazə vermədi

Əslində bütün bunlar baş verməyə də bilərdi, yaxud tamamilə fərqli bir məcrada cərəyan edərdi. Nəcəfdə sürgündə olduğu illərdə Xomeyni çox inadkar idi və İraq dövlətinin ona qoyduğu qonaqlıq şərtlərinə və məhdudiyyətlərinə əməl etməməyə çalışırdı. 6 mart 1975-ci ildə Məhəmməd Rza Pəhləvi və Səddam Hüseyn Əlcəzairdə Prezident Xuari Bumedyenin vasitəçiliyi ilə məşhur sazişi imzaladılar. Razılaşmaya görə, tərəflər bir-birinin müxalifətinə dəstək verməyi tamamilə dayandırmalı idilər.

İraq xüsusi xidmət orqanları Xomeyni ilə görüşüb xəbərdarlıq etsələr də, o, şah rejiminə qarşı fəaliyyətlərini dayandıracağına dair verdiyi vədlərdən yayınırdı. Bir gün kəşfiyyat orqanları Səddama gizli bir təklif irəli sürdülər: Xomeyniyə qarşı bir sui-qəsd təşkil etmək və bu cinayəti şahın xüsusi xidmət orqanlarının (SAVAK) üzərinə yıxmaq. Səddam bu təklifdən təəccüblənərək və qəzəblənərək belə cavab verdi: "Bu təklifi verənlər bilmirlər ki, İraq öz qonaqlarına əsla xəyanət etməz?". Beləliklə, Səddamın sayəsində Xomeyni sağ qaldı.

Ali rəhbərin yastığındakı bomba

İraq-İran müharibəsi başladıqdan sonra vəziyyət tamamilə dəyişdi və Xomeyninin fiziki olaraq ortadan qaldırılması İraq Kəşfiyyat İdarəsinin rəhbəri Bərzan ət-Tikritinin əsas hədəfinə çevrildi. Xomeyniyə yaxınlaşmaq asan deyildi, lakin İran 1981-ci ildə hələ öz təhlükəsizlik təsisatlarını tam qura bilməmişdi. İraq kəşfiyyatı İran Kürdüstan Demokrat Partiyası və "Mücahidini-Xalq" (Xalqın Mücahidləri) təşkilatı ilə əlaqə yaradaraq İran Şura Məclisində (Parlamentində) onlarla yüksək rütbəli rəhbərin ölümü ilə nəticələnən böyük bir partlayış təşkil etdi. Bunun ardınca Əli Xameneinin çıxış etdiyi maqnitofona yerləşdirilən bomba onun əlindən ağır yaralanmasına səbəb oldu.

Bərzan ət-Tikriti birbaşa Xomeynini hədəf almaqda israrlı idi. İraq kəşfiyyatı onun ən yaxınlığındakı bir din xadiminə sızmağı bacardı və Xomeyninin baş qoyduğu quş tükündən olan xüsusi yastığının içinə kiçik bir bomba yerləşdirdi. Lakin bomba partlayan zaman Xomeyni təsadüfən otaqdan uzaqda olduğu üçün sağ qaldı. Bu tarixi faktı Səddam dövründə İraq kəşfiyyatının Amerika şöbəsinin rəhbəri olmuş Salim əl-Cumeylid tərəfindən rəsmən təqdiq edilib.

Xomeyninin sürgün həyatında təsadüflər böyük rol oynadı. İraq dövlətinin təzyiqi ilə ölkəni tərk etmək məcburiyyətində qaldıqda onun qarşısında çox seçim yox idi. Suriyanın keçmiş vitse-prezidenti Əbdülhəlim Xəddam Parisdə mühacirətdə olduğu zaman, Xomeyninin yaxınlarının onun Suriyaya gəlmə ehtimalını araşdırmaq üçün Dəməşqlə əlaqə saxladıqlarını qeyd edib.

Lakin Prezident Hafiz Əsəd belə bir qonağı qəbul etməyin təkcə İraqla Suriya arasında böyük bir böhrana deyil, bəlkə də amansız bir müharibəyə səbəb olacağını bildiyi üçün bu təklifi rədd edib.

Xəddam deyir ki, o, Xomeyninin yaxınlarına Əlcəzair variantını yoxlamağı məsləhət görüb, lakin Xomeyni Əlcəzairin çox uzaq olduğunu və oradakı məhdudiyyətlərin sərt olacağını düşünərək buna razı olmayıb. Xəddam, Fransanın qəfildən Xomeynini qəbul etməsinə və ona beynəlxalq bir tribuna verməsinə çox təəccübləndiyini bildirirdi. Onun Paris yaxınlığındakı Nofl-le-Şato qəsəbəsində qaldığı ev bütün dünya mətbuatının mərkəzinə çevrildi.

İraq rəhbərliyi, tərəfdarlarına gizlicə payladığı səs kasetləri vasitəsilə İran küçələrini lərzəyə gətirən bu qocanın əsl niyyətini yoxlamaq qərarına gəldi. İraq kəşfiyyatında Xomeyni ilə əlaqələrə cavabdeh olan və ona vaxtilə Nəcəfdə hər cür şərait yaradan Əli Bavə adlı zabit xüsusi missiya ilə Parisə göndərildi.

Səddam dövrünün kəşfiyyatçıları nəql edirlər ki, Bavə özü ilə bərabər qol saatının daxilinə gizli səs yazan cihaz yerləşdirilmiş digər bir zabiti də götürmüşdü. Xomeyni onları qəbul etdi, lakin heç bir yumşaqlıq nümayiş etdirmədi. Bavə ondan şah devrildikdən sonra İraqla bağlı planını soruşduqda, Xomeyni bomba effekti verən bu kəskin cavabı verdi: "Şahı devirdikdən sonra növbəti hədəfimiz İraqdakı kafir Baas rejimini devirmək olacaq".

Səddamın vilayəti-fəqih xofu

Xomeyni Tehranda görünməmiş bir izdihamla hakimiyyətə gəldiyi an, Səddam Hüseyn fırtınanın İraqa doğru əsəcəyini anladı. Səddamı ən çox narahat edən və gecələr yuxusunu qaçıran məsələ Xomeyninin formalaşdırdığı "vilayəti-fəqih" doktrinası idi.

Səddam hesab edirdi ki, vilayəti-fəqih prinsipi İraqdan kənarda olan yad bir dini rəhbərin İraq şiəsindən mütləq loyallıq və beyət tələb etməsi hüququdur. O, bu ideologiyada İraqın daxili bütövlüyünü parçalayacaq ən böyük milli təhlükəni görürdü. Səddam öz iş masasında Xomeyninin vilayəti-fəqih səlahiyyətlərindən bəhs edən kiçik bir kitabçanı saxlayırdı. 1980-ci ilin sentyabrında o, Xarici İşlər üzrə Dövlət Naziri Həmid əl-Cüburini qəbul edərkən İrandakı vəziyyətdən narahatlığını bildirərək həmin kitabçanı ona uzatdı.

Səddam müharibənin qaçılmaz olduğunu və Xomeyninin İraq səddini yıxaraq ərəb dünyasının içərilərinə doğru irəliləmək istədiyini hiss edirdi. O düşünürdü ki, əgər gözləmə mövqeyi seçsə, gələcəkdə yeni İran rejimi ilə Bağdad küçələrində döyüşmək məcburiyyətində qalacaq; ona görə də müharibəni birbaşa sərhəddə və qarşı tərəfin ərazisində başlamaq lazımdır. Bəzi analitiklər hesab edirlər ki, müharibənin yaxınlaşması Səddamın prezident kürsüsündə tək və mütləq qərarmənbəyi olması inamını artırdı, buna görə də Əhməd Həsən əl-Bəkrinin təqaüdə göndərilməsi prosesi sürətləndi.

Baas partiyası 1968-ci ildə hakimiyyətə qayıtdıqdan sonra Səddam, orduda və partiyada Bəkrinin legitimliyindən istifadə etmək və eyni zamanda bütün hərbi-mülki sistemi öz rəhbərliyi altında yenidən formalaşdırmaq üçün bilərəkdən "ikinci adam" mövqeyini seçmişdi. 16 iyul 1979-cu ildə artıq bir neçə ildir faktiki olaraq prezident sarayının əsirinə çevrilmiş Bəkri tam yetişmiş bir meyvə kimi daxili çevrilişlə devrildi və Səddamın mütləq hakimiyyət dövrü başladı.

Əl-Cüburi nəql edir ki, 1974-cü ildə Səddamla arasında ciddi bir mübahisə düşdüyü üçün istefa ərizəsini təqdim etmək məqsədilə prezident sarayına, Bəkrinin hüzuruna gedir. Cüburi hadisəni belə xatırlayır: "Bəkri ayağa durdu və öz prezidentlik kürsüsünə işarə edərək mənə dedi: 'Mən öz prezidentinin belə namus və ləyaqətini qoruya bilməyən respublikanın prezidentlik kürsüsünə tüpürüm'. Sonra kürsüsünə əyləşdi, gözləri yaşardı və əlavə etdi: 'İstefa sözünü ağlından çıxart. Mənim sənin istefanı qəbul etmək səlahiyyətim yoxdur. Yaxşı, bəs mənim istefamı kim qəbul edəcək? Biz hamımız buranın əsirləriyik və istefa vermək hüququmuz yoxdur'".

"İranlıların başını əzəcəyik"

Səddam Hüseyn İrana qarşı müharibə qərarını hələ rəsmən prezident olmazdan əvvəl vermişdi. 1968-ci ildə Baasçı rəhbərlər Prezident Əbdürrəhman Arifin sarayını mühasirəyə alıb onu ölkədən qovarkən Səlah Ömər əl-Əli Səddamın tam yanında idi. O, İnqilab Komandanlığı Şurasına daxil olmuş və nazir vəzifələrini tutmuşdu.

1979-cu il sentyabrında Səddam Kubanın paytaxtı Havanada keçirilən Qoşulmama Hərəkatının sammitində İraqı təmsil edirdi. İraq prezidenti orada Xomeyni İranının Xarici İşlər naziri İbrahim Yəzdi ilə görüşdü. Sərhəddəki bəzi insidentlərə baxmayaraq, danışıqlar olduqca konstruktiv və müsbət mühitdə keçdi.

Səlah əl-Əli nəql edir ki, o, bu müsbət diplomatik mühiti daha da dərinləşdirmək məqsədilə iclasdan sonra sarayın bağına çıxan Səddamla danışıb. Əli problemlərin sülh yolu ilə həllinin və daxili iqtisadi inkişafa fokuslanmağın vacibliyini müdafiə edib. Səddam onu diqqətlə dinlədikdən sonra kəskin şəkildə belə cavab verib: "Səlah, diqqətli ol, bu fürsət insana yüz ildə bir dəfə gələr. Həmin fürsət bu gündür. Biz iranlıların başını əzəcəyik, işğal etdikləri hər bir qarış torpağımızı və Şəttül-Ərəb çayını geri alacağıq". Sonra əmr tonu ilə əlavə edib: "Sülh və insani həll yolları barədə bu gəvəzəlikləri bir daha sənin dilindən eşitməyim. Get BMT-dəki işlərini hazırla. Sənə nə deyirəmsə onu elə. Mən iranlıların başını əzəcəyəm və Mühəmmərədən Şəttül-Ərəbə qədər hər bir qarışımızı geri qaytaracağam". Havanadakı bu görüşdən tam bir il sonra Səddam İrana qarşı genişmiqyaslı müharibəyə başladı.

Səddam vilayəti-fəqih ideologiyasının İraq şiələri arasında tapacağı əks-sədadan qorxurdu. O fərqinə vardı ki, Xomeyni inqilabı Amerikanı düşmən mövqeyinə qoyub; Sovet İttifaqı isə bu inqilabın onun daxilindəki müsəlman respublikalarına sıçramasından təşvişdədir. Eyni zamanda Körfəz ölkələri də inqilabın birbaşa hədəfində idilər. Səddam bu müharibəni ərəb dünyasının təhlükəsizliyini qoruyan mühüm bir ümummilli missiya kimi təqdim etdi və hesab etdi ki, regionu təhdid edən bu dalğanı yalnız İraq ordusu sındıra bilər.

Xomeyni inqilabının regionun xəritələrini sarsıdacağını anlayan digər bir lider isə İordaniya Kralı Hüseyn idi. Səddam inqilab dalğası içində boğulan İran ordusunun parçalandığını düşünərək tez bir zamanda qələbə qazanacağını zənn edirdi. Lakin o, İraq ordusu İran ərazisinə daxil olduğu an, sadə iranlı vətəndaşın göstərəcəyi milli və dini müqavimət hissini tamamilə yanlış hesablamışdı.

Səddamın İrana qarşı açdığı müharibədən bəslədiyi xülyaların heç biri reallaşmadı. Nə Tehran rejimi devrildi, nə də ölkə parçalandı. Xomeyni inqilabı devirən digər bütün siyasi qüvvələri amansızcasına məhv edərək vilayəti-fəqih sistemini təkbaşına möhkəmləndirdi. Səddamın bu müharibədən əldə etdiyi ən böyük şey sadəcə atəşkəs sazişi oldu. O, Xomeyninin mətbuatda "mən bu atəşkəslə zəhər qədəhini içirəm" sözlərini eşitdiyi üçün sevinirdi. Lakin Xomeyninin ölüm xəbəri ona çatanda, Səddam tabeliyindəkilərə sevinmək nümayiş etdirməyi qadağan edərək belə dedi: "Ölən adamın arxasınca sevinmək (bədxahlıq) bizim adətlərimizdən deyildir".

Müdafiə naziri və Baş qərargah rəisinin xəbəri yoxdur

Sonrakı illərdə İran ard-arda gözlənilməz böyük strateji hədiyyələr aldı. General-polkovnik Nizar əl-Xəzrəci 1990-cı ilin yayında İraq ordusunun Küveyti işğal etdiyi dövrdə İraq Silahlı Qüvvələrinin Baş Qərargah rəisi idi. Onun bu hadisə barədə danışdıqlarını olduğu kimi təqdim edirik:

"Hadisələrin baş verdiyi gecə evimdə yatmışdım. Səhər tezdən Baş Komandanlığın baş katibi general Əla əl-Cənabi mənə zəng edərək təcili qərargaha gəlməyimi istədi. Onun kabinetinə girəndə mənə qəfildən belə dedi: 'Küveytin işğalını tamamilə başa çatdırdıq'. Mən təəccüblə soruşdum: Necə yəni? O cavab verdi: 'Respublika Qvardiyası, Hərbi Hava Qüvvələri və ordu aviasiyası Küveyti tamamilə nəzarətə götürdü'. On bəşər dəqiqə sonra Müdafiə naziri Əbdülcabbar Şənşəl kabinetə daxil oldu və eyni sözlər ona da deyildi. Təsəvvür edin, bir ordu belə bir böyük hərbi macəraya Müdafiə nazirinin və Baş Qərargah rəisinin xəbəri olmadan sürüklənmişdi."

Üç-dörd gün sonra Səddam Şənşəl və Xəzrəcini hüzuruna çağıraraq, əməliyyatın tam gizli və qəfil olması üçün onlara xəbər vermədiyini bildirdi və əlavə etdi: "Mən Küveyti birbaşa mənə tabe olan xüsusi hərbi hissələrlə azad etdim, sizin hissələrlə deyil".

Xəzrəci Səddamın bu addımını, İran müharibəsindən guya "qalib" çıxmasının yaratdığı böyük təkəbbür və lovğalığın doğurduğu ağılsızlıq kimi qiymətləndirirdi. Ortada özünü qalib hesab edən böyük bir ordu, borc içində boğulan bir ölkə və qlobal güc balansını tamamilə yanlış oxuyan bir lider var idi. Səddam xəyal edirdi ki, Qərb regionun neft ehtiyatlarının böyük hissəsinin sabitliyi təmin edə biləcək güclü bir liderin əlində olmasına etiraz etməyəcək. Xəzrəcinin fikrincə, Səlahəddin Əyyubiyə və Stalinə pərəstiş edən Səddam, Amerikanın onu regionda mühüm bir tərəfdaş kimi qəbul edəcəyi xülyasına qapılmışdı.

Bu, Xomeyninin varisləri üçün verilmiş ən böyük strateji hədiyyə idi. Bütün dünya və region ölkələri qəfildən "İraq təhlükəsi" ilə məşğul olmağa başladı və "İran təhlükəsi" tamamilə arxa plana keçdi deməyə başladı. "Səhra fırtınası" əməliyyatı Səddamı Küveytdən qovdu və o, Bağdadda ağır yaralı, beynəlxalq embarqolar altında blokadaya alınmış bir vəziyyətdə qaldı. Bu vaxt İran rahat nəfəs alaraq regiondakı böyük ekspansiya layihəsini bərpa etməyə hazırlaşırdı.

Üsamə bin Laden və Corc Buşun müştərək hədiyyəsi

1979-cu ildə bir-biri ilə kəsişən bir çox fərqli hekayələr başladı. Sovet İttifaqının "Qırmızı Ordusu" özünə sadiq rejimi xilas etmək bəhanəsi ilə Əfqanıstanı işğal etdi. Bu, Sovet ordusunun sosialist blokundan kənara çıxaraq etdiyi ilk birbaşa hərbi müdaxilə idi. Qərb paytaxtlarında həyəcan təbili çalındı. Amerika, Sovet İttifaqına bu işğalın bədəlini ən ağır şəkildə ödədəcəyinə dair qəti qərar verdi. İslam dünyasından minlərlə "mücahid" Əfqanıstana axışmağa başladı. Müsəlmanların bu dini qəzəbini Stalinin ölkəsinə qarşı istifadə edən və onları silahlandıran Amerikanın planı işə düşdü. Əfqanıstana gələn o gənclərin arasında Səudiyyə Ərəbistanının ən zəngin ailələrindən birinin övladı olan Üsamə bin Laden də var idi. Məhz Əfqanıstan torpaqlarında gələcəyin "əl-Qaidə" terror təşkilatı doğuldu.

11 sentyabr 2001-ci ildə dünya yerindən oynadı. Bin Laden müharibəni Amerikanın birbaşa öz daxili ərazisinə daşıyaraq Vaşinqton və Nyu-Yorkda mülki təyyarələrlə Ümumdünya Ticarət Mərkəzinin əkiz qüllələrini darmadağın etdi, minlərlə insan həlak oldu. Bu mənzərə Yəhya Sinvarın "Əqsa tufanı" əməliyyatından qat-qat böyük və nəticələri baxımından daha ağır idi.

Amerika özünün mühüm güc və prestij simvollarının tam mərkəzindən vurulmuşdu. Dünya yaralı imperiyanın cavabını gözləyirdi. Prezident oğul Corc Buş, hərbi-təhlükəsizlik elitasının məsləhətləri və "Neo-mühafizəkarların" (Neo-cons) təhriki ilə əvvəlcə Əfqanıstandakı "Taliban" rejimini devirdi, ardınca hərbi hədəfləri genişləndirərək İraqı işğal etdi və Səddam Hüseyn rejimini tamamilə məhv etdi.

İranın "Sepah" (İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu) generalları inanılması qeyri-müəyyən olan tarixi bir mənzərənin şahidi oldular: İranın şərq sərhədində yerləşən qatı düşmən "Taliban" və qərb sərhədində yerləşən, 8 illik müharibədə devirə bilmədikləri qanlı düşmən Səddam Hüseyn rejimi amerikalıların əli ilə tamamilə ortadan qaldırılmışdı. İran bu iki rejimin devrilməsində ABŞ-a hər cür gizli kəşfiyyat və loqistik dəstəyi verməkdən, ən azından prosesə mane olmamaqdan çəkinmədi.

Tehran rəhbərliyi ətrafındakı düşmənlərin təmizlənməsinə sevinsə də, digər tərəfdən "Böyük Şeytan"ın (ABŞ-ın) ordularının hər iki tərəfdən onun sərhədlərinə dayandığını gördü. Bununla da İran-Amerika münasibətlərində tam fərqli bir mərhələ başladı. Başda Suriya qəssabı Qasım Süleymani olmaqla "Qüds Qüvvələri"nin zabitləri, ABŞ ordusu ilə birbaşa hərbi qarşıdurmaya girmədən, xüsusilə İraq ərazisində Amerikanın hərbi varlığını qanına bulamaq və onu geri çəkilməyə məcbur etmək missiyasını icra etməyə başladılar.

Üsamə bin Laden fərqinə varmadan İrana ən böyük qiymətli hədiyyəni vermişdi. Dünya 11 sentyabrdan sonra əvvəlcə "əl-Qaidə" qorxusu ilə məşğul oldu, ardınca isə Qərb media maşınının təbliğatı ilə Səddam Hüseynin region və dünya üçün yaratdığı iddia edilən "nüvə təhlükəsi"nə fokuslandı. Bin Laden Səddam rejiminin devrilməsinin bəhanəsini formalaşdırmışdı.

Oğul Buş administrasiyası Səddama qarşı hərbi hücumu qanuniləşdirmək üçün ortaya bir çox iddialar atdı. Onu kütləvi qırğın silahları saxlamaqda, beynəlxalq müfəttişlərin işini iflic etməkdə və nüvə ambisiyalarından əl çəkməməkdə ittiham etdi. Səddamın kürəkəni Hüseyn Kamilin ölkədən qaçdığı dövrdə verdiyi bəzi ifadələr də bu ittihamları gücləndirmişdi. Lakin ən strateji gediş — İraq rejimi ilə "əl-Qaidə", yəni Səddam Hüseynlə Üsamə bin Laden arasında gizli əlaqələrin mövcudluğu iddiası oldu.

Əslində Səddam rejimi ilə "əl-Qaidə" arasında heç bir ideoloji və ya hərbi əməkdaşlıq yox idi, lakin İraq prezidenti belə bir əməkdaşlıq ehtimalını yoxlamaq kimi böyük bir diplomatik səhvə yol vermişdi. Üsamə bin Laden Xartumda (Sudanda) olduğu dövrdə, sudanlı islamçı lider həkim Həsən ət-Turabinin vasitəçiliyi ilə İraq kəşfiyyatının rəsmisi Faruq Hicazini qəbul etmişdi. Aralarında uzun və çətin bir müzakirə keçmişdi.

Hicazi Bağdada qayıtdıqdan sonra Səddama bu mövzunu tamamilə bağlamağı məsləhət görmüş və bütün təmaslar kəsilmişdi. Mən bu məxfi hekayəni də vaxtilə kəşfiyyatın Amerika şöbəsinin rəhbəri olmuş və Suriyalı bir vasitəçi ilə bin Ladenlə ilk təmas cəhdinin arxasında dayanmış Salim əl-Cumeylidən eşitmişəm.

Narahat Bəşər Əsədin Tehrana gizli səfəri

Növbəti mərhələyə damğasını vuran digər bir tarixi hadisə baş verdi. ABŞ-ın İraqa hücumundan bir neçə gün əvvəl Suriya Prezidenti Bəşşar Əsədin təyyarəsi gizlicə Tehrana endi. Yaxınlaşan müharibənin yaratdığı böyük narahatlıq onun Prezident Məhəmməd Xatəmi və Ali Rəhbər Əli Xamenei ilə apardığı danışıqların yeganə mövzusu idi. Hər iki tərəf anladı ki, ABŞ ordusunun İraqda tam sabitlik qurması növbəti hərbi hədəfin Suriya və ya İran olmasını şərtləndirəcək. Beləliklə, tərəflər yerli "müqavimət" qüvvələri vasitəsilə ABŞ ordusunu İraq bataqlığında boğmaq barədə tam razılığa gəldilər. Bu gizli görüşlərin bəzilərində general Qasım Süleymani də iştirak edirdi. Bu tarixi sazişə əsasən, Suriya öz ərazisi vasitəsilə "mücahidlərin" və müqavimətçilərin İraqa keçməsini hamarladı, Süleymani isə İraqın daxilində ABŞ-a qarşı nəhəng müqavimət şəbəkələrini qurdu.

İran geosiyasi coğrafiyaya mərc etdi və qalib gəldi. O, İraqda idarəçiliyin faktiki olaraq şiə baş nazirin əlinə keçməsindən sonra öz müttəfiqlərinin İdarəetmə Şurasına və növbəti hökumətlərə daxil olmasına razılıq verdi. 2011-ci ilin dekabrında sonuncu ABŞ əsgəri İraqdan geri çəkiləndə, İran artıq İraq dövlətinin daxili işlərində əvəzedilməz mütləq bir şərikə çevrilmişdi. İraq hökumətləri əvvəlcə Süleyminin, onun ölümündən sonra isə İsmayıl Qaaninin birbaşa idarəçilik barmaq izlərini daşımağa başladı.

Bağdadi, fətva və "Həşdi-Şabi"

İranın İraqın taleyi üzərindəki mövqeyini tam rəsmiləşdirən digər bir böyük hadisə baş verdi. 2014-cü ilin iyulunda İŞİD lideri Əbubəkr əl-Bağdadi, İraq ordusunun bir neçə həftə əvvəl darmadağın olub qaçdığı Mosul şəhərində öz "xilafətini" elan etdi. Qasım Süleymani bu böhranı böyük bir tarixi fürsətə çevirdi. O dərhal Tehrandan iki böyük silah karvanı yola saldı: birini Bağdada, digərini isə Ərbilə (Kürdüstan rəhbərliyinə) çatdırdı. İraqın ali dini rəhbərliyi, Ayətullah Sistani vasitəsilə "Kifayəti-Cihad" (Müqəddəs müdafiə cihadı) fətvasını elan etdi. İran bu fətva reallığından istifadə edərək sürətlə "Həşdi-Şabi" (Xalq Səfərbərlik Qüvvələri) adlı nəhəng hərbi strukturu yaratdı və sonradan onu İraq Silahlı Qüvvələrinin Ali Baş Komandanı olan Baş nazirə bağlı rəsmi, qanuni bir dövlət təsisatına çevirdi.

Beləliklə, İranın İraq parlamentinə, hökumətinə, ordusuna və Həşdi-Şabiyə sızması tamamilə başa çatdı. Bir neçə həftə əvvəl, İranın ABŞ-İsrail ittifaqı tərəfindən birbaşa hücuma məruz qalması bəhanəsi ilə Həşdi-Şabi ətrafında fəaliyyət göstərən bəzi "vilayətçi" radikal qruplaşmalar Körfəzdəki ərəb ölkələrinə doğru öz raketlərini və pilotsuz uçuş aparatlarını (PUA) buraxmağa başladılar. Bəşər Əsəd rejiminin süqutundan sonra Suriya körpüsünü tamamilə itirən İranın, İraq qonşusuna və onun İsrail sərhədində və Aralıq dənizində strateji varlığını sığortalayan Livan "Hizbullah"ına daha sıx sarılacağı tam aydın oldu. İran İraqın simasını dəyişdi. O, Livanın da simasını dəyişdi. Eyni zamanda Fələstin və Yəmən mənzərələrini də tamamilə fərqli bir geosiyasi formaya saldı.