BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi
Suriyada keçid hakimiyyəti tərəfindən keçmiş təhlükəsizlik aparatının nümayəndələrinə qarşı başladılan məhkəmə prosesləri ölkədə keçid ədalətinin gələcəyi baxımından mühüm mərhələ hesab olunsa da, mövcud hüquqi boşluqlar ağır beynəlxalq cinayətlərə görə məsul şəxslərin tam şəkildə cavabdehlikdən yayınması riskini artırır.
2026-cı il aprelin 26-da Dəməşq Cinayət Məhkəməsinin dördüncü kollegiyası keçmiş siyasi təhlükəsizlik idarəsinin Dəraa şöbəsinin rəhbəri olmuş briqada generalı Atif Nəcibə qarşı qaldırılan ilk cinayət işinin baxışına başlayıb. Təqsirləndirilən şəxsə qarşı 2011-ci ilin əvvəllərində dinc etiraz aksiyalarının zorakılıqla yatırılması ilə bağlı qətl, işgəncə, qanunsuz azadlıqdan məhrumetmə və beynəlxalq cinayətlərin törədilməsinə təhrik kimi ittihamlar irəli sürülüb.
İttihamlar Suriyanın Cinayət Məcəlləsi, 2022-ci ildə qəbul edilmiş 16 nömrəli İşgəncələrə Qarşı Mübarizə Qanunu və digər normativ sənədlərə əsaslanır.
2026-cı il mayın 10-da keçirilən ikinci məhkəmə iclasında prokurorluq açıq şəkildə İşgəncələrə Qarşı Konvensiyaya, Mülki və Siyasi Hüquqlar Haqqında Beynəlxalq Pakta, Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsinin Roma Statutuna və Cenevrə Konvensiyalarına istinad edib. Məhkəmə Atif Nəcibə aid edilən bəzi əməlləri insanlıq əleyhinə cinayətlər və hərbi cinayətlər kimi qiymətləndirərək beynəlxalq hüququ milli qanunvericiliyi tamamlayan hüquqi çərçivə kimi tətbiq edib.
İş üzrə keçmiş prezident Bəşər Əsəd və qardaşı Mahir Əsəd də daxil olmaqla səkkiz nəfər qiyabi qaydada mühakimə olunur. Təxminən əlli nəfər zərərçəkmiş şəxs Atif Nəcibə qarşı iddia qaldırıb.
Hüquqşünasların fikrincə, prosesin əhəmiyyətinə baxmayaraq, Suriyanın mövcud cinayət qanunvericiliyində insanlıq əleyhinə cinayətlər, hərbi cinayətlər, məcburi itkin düşmə və komandan məsuliyyəti anlayışlarının yer almaması ciddi problemlər yaradır.
Qeyd olunur ki, 2022-ci ildə qəbul edilən İşgəncələrə Qarşı Mübarizə Qanununda işgəncənin tərifi də BMT-nin İşgəncələrə Qarşı Konvensiyasının birinci maddəsində nəzərdə tutulan standartlara tam uyğun deyil. Bundan əlavə, keçid dövrü üçün xüsusi cinayət qanunvericiliyi də qəbul edilməyib.
Bu səbəbdən məhkəmə tətbiq ediləcək hüquqi normaları şərh yolu ilə müəyyənləşdirməyə məcbur qalır. Ekspertlər hesab edirlər ki, veriləcək hökmün hüquqi dayanıqlılığı məhz həmin şərhlərin əsaslandırılmasından asılı olacaq.
Mütəxəssislər bildirirlər ki, bu yanaşmanın hüquqi əsası 2025-ci ilin mart ayında qəbul edilmiş keçid dövrü Konstitusiya Bəyannaməsinin 12-ci maddəsinə söykənir. Həmin maddədə Suriyanın insan hüquqları və beynəlxalq humanitar hüquq sahəsində ratifikasiya etdiyi beynəlxalq sənədlərə sadiqliyi təsbit olunub.
Suriya 1969-cu ildən Mülki və Siyasi Hüquqlar Haqqında Beynəlxalq Pakta, 2004-cü ildən İşgəncələrə Qarşı Konvensiyaya, 1953-cü ildən Cenevrə Konvensiyalarına və 1983-cü ildən Birinci Əlavə Protokola qoşulub.
Lakin indiyədək məhkəmə səviyyəsində müəyyən edilməyib ki, Konstitusiya Bəyannaməsinin 12-ci maddəsi beynəlxalq müqavilələrdəki cinayət təriflərinin birbaşa tətbiqinə imkan verən özünü icra edən norma hesab oluna bilərmi. Hüquqşünasların fikrincə, Atif Nəcib işi bu məsələ ilə bağlı ilk presedent yarada bilər.
Ekspertlər diqqətə çatdırırlar ki, məhkəmə bu məsələyə kifayət qədər əsaslandırma vermədən yanaşarsa, gələcəkdə çıxarılacaq hökm hüquqi mübahisələrə və apellyasiya şikayətlərinə açıq olacaq.
Müzakirə olunan digər mühüm məsələ qanunların geriyə şamil edilməsidir. Keçid Konstitusiya Bəyannaməsinin 49-cu maddəsi keçmiş rejimə aid edilən insanlıq əleyhinə cinayətlər, hərbi cinayətlər və soyqırımı hallarında geriyə tətbiq qadağasından istisna nəzərdə tutur. Digər təqsirləndirilən şəxslər üçün isə bu qadağa qüvvədə qalır.
Hüquq ekspertləri hesab edirlər ki, bu yanaşma Mülki və Siyasi Hüquqlar Haqqında Beynəlxalq Paktın 15-ci və 26-cı maddələri ilə ziddiyyət yarada bilər. Həmin maddələr qanun qarşısında bərabərlik prinsipini və cinayət qanunlarının geriyə tətbiq edilməsinin qadağan olunmasını nəzərdə tutur.
Mütəxəssislər daha təhlükəsiz hüquqi yol kimi beynəlxalq adət hüququna istinad edilməsini təklif edirlər. Onların fikrincə, insanlıq əleyhinə cinayətlər və hərbi cinayətlər həmin əməllərin törədildiyi dövrdə də beynəlxalq adət hüququ baxımından cinayət hesab olunurdu və bu yanaşma siyasi mənsubiyyətindən asılı olmayaraq bütün şəxslərə bərabər şəkildə tətbiq edilə bilər.
Qeyd olunur ki, ittiham aktında hüquqi mübahisə yaradan digər məqamlar da mövcuddur. Prokurorluq insanlıq əleyhinə cinayətlərin əsaslandırılması üçün Müqavilələr Hüququ Haqqında Vyana Konvensiyasının 53-cü maddəsinə və məcburi hüquq normalarına istinad edib.
Lakin hüquqşünasların fikrincə, həmin maddə yalnız beynəlxalq müqavilələrin etibarsızlığı məsələlərini tənzimləyir və cinayət məsuliyyətinin müəyyənləşdirilməsi üçün birbaşa hüquqi baza rolunu oynaya bilməz.
Ekspertlər hesab edirlər ki, daha düzgün yanaşma Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsinin Roma Statutunun 7-ci maddəsində və BMT Beynəlxalq Hüquq Komissiyasının 2019-cu il sənədlərində əks olunan insanlıq əleyhinə cinayət təriflərinə əsaslanmaqdır.
Bundan əlavə, ittiham tərəfi hərbi cinayətlərin və insanlıq əleyhinə cinayətlərin iddia müddətinə məruz qalmaması ilə bağlı 1968-ci il Konvensiyasına da istinad edib. Lakin Suriya həmin konvensiyanın iştirakçısı deyil.
Hüquqşünaslar bildirirlər ki, əgər bu sənədə istinad beynəlxalq adət hüququnun sübutu kimi təqdim olunursa, bunun ayrıca hüquqi əsaslandırılması vacibdir.
Digər mühüm problem fərdi cinayət məsuliyyəti formaları ilə bağlıdır. Suriyanın Cinayət Məcəlləsində cinayətdə iştirakçılıq anlayışları mövcud olsa da, Roma Statutunun 28-ci maddəsində nəzərdə tutulan komandan məsuliyyəti institutu qanunvericilikdə əks olunmayıb.
Atif Nəciblə bağlı ittihamlar əsasən birbaşa əmrlərin verilməsi, təhlükəsizlik komitəsinin canlı güllələrdən istifadə qərarında iştirak və Dəraadakı siyasi təhlükəsizlik binasında yerləşdirilən snayperlərin fəaliyyətinə operativ nəzarət kimi faktlara əsaslanır.
Bəşər Əsədə münasibətdə isə vəziyyət fərqlidir. Onun məsuliyyətinin sübut olunması üçün prezident səviyyəsində verilmiş göstərişlərə dair sənədlər və ya rəhbərliyi altında həyata keçirilən sistemli zorakılıq siyasətini göstərən hüquqi sübutlar tələb olunur.
Mütəxəssislər həmçinin qeyd edirlər ki, hərbi cinayət ittihamlarının tətbiqi üçün silahlı münaqişənin mövcudluğu vacibdir. Dəraada 2011-ci ilin fevral və mart aylarında baş vermiş ilk hadisələr zamanı isə təşkilatlanmış silahlı müqavimət mövcud deyildi.
BMT-nin Suriya üzrə Müstəqil Araşdırma Komissiyası ölkədə qeyri-beynəlxalq silahlı münaqişənin 2012-ci ilin fevralında formalaşdığını bildirib. Beynəlxalq Qırmızı Xaç Komitəsi isə bu tarix kimi 2012-ci ilin iyul ayını göstərib.
Bu səbəbdən ekspertlər xəbərdarlıq edirlər ki, əgər məhkəmə həmin tarixlərdən əvvəl baş vermiş hadisələri hərbi cinayət kimi qiymətləndirərsə, qərar hüquqi baxımdan mübahisəli hesab edilə bilər.
Hüquq mütəxəssislərinin qənaətinə görə, hazırkı məhkəmə proseslərinin əsas dəyəri yalnız çıxarılacaq hökmlərdə deyil, həm də Suriyada keçid ədaləti üçün formalaşdırılacaq hüquqi presedentlərdədir.
Onların fikrincə, insanlıq əleyhinə cinayətlər, hərbi cinayətlər, komandan məsuliyyəti və digər əlaqəli anlayışları əhatə edən müasir milli qanunvericilik qəbul edilmədiyi təqdirdə, Suriya məhkəmələri beynəlxalq hüququ şərh etməyə məcbur qalacaq və bu da gələcək proseslərdə hüquqi qeyri-müəyyənlik yaradacaq.
Ekspertlər hesab edirlər ki, qanunvericilik islahatları həyata keçirilməzsə, ən ağır beynəlxalq cinayətlərdə ittiham olunan şəxslərin belə mövcud hüquqi boşluqlardan istifadə edərək tam məsuliyyətdən yayınmaq ehtimalı qalacaq.