BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi
Dünya siyasətində son illərdə baş verən hadisələr bir sualı daha da aktuallaşdırır: ABŞ əvvəlki kimi qlobal sistemin mərkəzi olaraq qala biləcəkmi, yoxsa dünya yeni güc balansına doğru irəliləyir?
Bir çox analitiklərin fikrincə, hazırda ABŞ-nin qarşılaşdığı problemlər tarixdə böyük imperiyaların yaşadığı dönüş nöqtələrini xatırladır. Xüsusilə Qərbi Roma imperiyasının zəifləmə dövrü və Şərqi Roma (Bizans) imperiyasının sağ qalmaq üçün həyata keçirdiyi transformasiya prosesi Vaşinqtonun qarşısında duran seçimləri anlamaq baxımından diqqət çəkir.
Tarixin təkrarı deyil, oxşar ritmi
Tarix eyni hadisələri təkrar etməsə də, oxşar şərtlər çox zaman oxşar nəticələr doğurur. Qədim imperiyaların qarşılaşdığı əsas problem sərhədlərin həddindən artıq genişlənməsi, təhlükəsizlik xərclərinin artması və iqtisadi yükün ağırlaşması idi. Bu gün ABŞ də dünyanın müxtəlif bölgələrində təhlükəsizlik sisteminin əsas təminatçısı rolunu oynayır.
Avropa, Yaxın Şərq və Asiya-Sakit okean regionunda hərbi mövcudluğun saxlanılması, dəniz yollarının qorunması və müttəfiqlərin təhlükəsizliyinin təmin edilməsi Vaşinqton üçün getdikcə daha baha başa gəlir. Analitiklər hesab edirlər ki, ABŞ artıq qlobal genişlənmə modelindən daha çox öz maraqlarını qorumağa yönələn yeni strategiyaya keçid mərhələsindədir.
Borc yükü və imperiyaların zəifləmə sindromu
Tarixçilər böyük dövlətlərin zəifləməsində iqtisadi amillərin həlledici rol oynadığını vurğulayırlar. Roma imperiyasının son əsrlərində pulun dəyərdən düşməsi, inflyasiya və ağır vergi siyasəti iqtisadi sistemi sarsıtmışdı. Roma dinarının tərkibindəki gümüşün payı əsrlər ərzində kəskin azalmış, inflyasiya isə nəzarətdən çıxmışdı.
Bu gün ABŞ iqtisadiyyatı Roma ilə eyni vəziyyətdə olmasa da, bəzi göstəricilər narahatlıq doğurur. ABŞ tarixində ilk dəfə olaraq dövlət borcuna xidmət xərclərinin müdafiə büdcəsini üstələməsi diqqət çəkən məqamlardan biri hesab edilir. Bir sıra iqtisadçılar bunu böyük dövlətlər üçün struktur risk siqnalı kimi qiymətləndirirlər.
Dolların mövqeyi və yeni iqtisadi rəqabət
Bizans imperiyası uzun müddət öz sabit qızıl valyutası sayəsində iqtisadi üstünlüyünü qoruya bilmişdi. Müasir dövrdə isə ABŞ dolları qlobal maliyyə sisteminin əsas dayağı olaraq qalır.
Lakin son illərdə bəzi ölkələr milli valyutalarla ticarət mexanizmlərini genişləndirir, alternativ maliyyə platformaları yaradır və dollar asılılığını azaltmağa çalışırlar. Bu proses hələ dolların dominant mövqeyini sarsıtmasa da, qlobal iqtisadi sistemdə yeni tendensiyaların formalaşdığını göstərir.
Hörmüzdən Panama kanalına qədər strateji mübarizə
ABŞ-nin əsas üstünlüklərindən biri qlobal ticarət yollarına təsir imkanlarıdır. Qırmızı dənizdə Bab əl-Məndəb boğazı, Hörmüz boğazı və Panama kanalı kimi strateji keçidlər dünya iqtisadiyyatının əsas arteriyaları hesab olunur.
Son illərdə bu bölgələrdə yaşanan gərginliklər Vaşinqtonun qlobal nəqliyyat marşrutlarını nəzarətdə saxlamaq üçün daha fəal siyasət yürütməsinə səbəb olub. Panama kanalında Çin təsirinin zəiflədilməsi istiqamətində atılan addımlar və Qırmızı dənizdə gəmiçiliyin təhlükəsizliyinin qorunmasına yönəlmiş tədbirlər bunun nümunəsi kimi qiymətləndirilir.
Yaxın Şərqdə yeni siyasi reallıq
Region ölkələri də dəyişən geosiyasi şəraitə uyğun yeni strategiyalar formalaşdırırlar. Ənənəvi təhlükəsizlik tərəfdaşlıqları qorunmaqla yanaşı, yeni iqtisadi və hərbi əməkdaşlıq istiqamətləri yaranır.
Bir çox ölkələr müdafiə və iqtisadi əlaqələrini şaxələndirməyə çalışır, müxtəlif güc mərkəzləri ilə paralel əməkdaşlıq mexanizmləri qururlar. Bu yanaşma tək bir qlobal gücdən asılılığın azaldılması məqsədi daşıyır.
ABŞ zəifləyir, yoxsa yenidən formalaşır?
Məsələyə fərqli baxış da mövcuddur. Bir sıra ekspertlər hesab edirlər ki, ABŞ-nin yaşadığı proses zəifləmə deyil, yenidən təşkilatlanmadır. Onların fikrincə, Vaşinqton problemin miqyasını anlayır və iqtisadi, maliyyə və geosiyasi alətlər vasitəsilə sistemi yenidən balanslaşdırmağa çalışır.
Tarix göstərir ki, Bizans imperiyası Romanın taleyini təkrarlamadı. O, dəyişən şəraitə uyğunlaşaraq iqtisadiyyatını, ordusunu və idarəetmə sistemini yenidən qurdu və daha min il yaşamağı bacardı.
Yeni dünya nizamına doğru
Müasir beynəlxalq sistem çoxqütblü mərhələyə daxil olur. Çin, Hindistan, Körfəz ölkələri və digər regional güclərin yüksəlişi qlobal güc balansını dəyişir. ABŞ hələ də dünyanın ən böyük iqtisadi və hərbi güclərindən biri olaraq qalır, lakin artıq əvvəlki kimi təkbaşına qərar verən və hamının qeyd-şərtsiz izlədiyi aktor deyil.
Qlobal siyasətdə əsas sual ABŞ-nin çöküb-çökməyəcəyi deyil. Əsas məsələ Vaşinqtonun dəyişən dünya şəraitinə hansı sürətlə uyğunlaşacağı və yeni beynəlxalq nizamda öz yerini necə müəyyənləşdirəcəyidir.
Tarixin Roma və Bizans nümunələri göstərir ki, imperiyaların taleyini yalnız qarşılaşdıqları problemlər deyil, həmin problemlərə verdikləri cavab müəyyən edir. ABŞ üçün də qarşıdakı illər məhz bu baxımdan həlledici olacaq.