BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi

ABŞ tarixində dini azadlıq prinsipi dövlətin təməl dəyərlərindən biri hesab olunsa da, müsəlmanların bu ölkədəki mövqeyi həmişə eyni olmayıb. ABŞ-nin qurucu ideallarından biri olan vicdan azadlığı ilə XXI əsrdə artan islamofobiya arasında yaranan ziddiyyət ölkənin siyasi, ictimai və media tarixinin mühüm müzakirə mövzularından birinə çevrilib. Tomas Ceffersonun Qurana göstərdiyi maraqdan Donald Tramp dövründə müsəlmanlara münasibətin sərtləşməsinə qədər uzanan bu proses ABŞ cəmiyyətində İslama baxışın necə dəyişdiyini göstərir.

ABŞ-də müsəlmanların tarixi düşündüyümüzdən daha qədimdir

ABŞ-də müsəlmanların tarixi ölkənin müstəqillik qazanmasından da əvvələ gedib çıxır. Tarixçilərin hesablamalarına görə, Atlantik okeanı vasitəsilə Amerikaya gətirilən afrikalı qulların təxminən 15-30 faizi Qərbi Afrikanın müsəlman bölgələrindən idi. Onların bir hissəsi ərəb dilində oxuyub-yaza bilir, dini və hüquqi biliklərə malik savadlı insanlar hesab olunurdu.

Qul sahibləri tərəfindən xristianlığı qəbul etməyə məcbur edilən bu insanlar İslamı tamamilə tərk etmədilər. Onlar donuz ətindən və spirtli içkilərdən uzaq durmaq, dini bayramları gizli şəkildə qeyd etmək və ənənəvi geyimlərini qorumaq kimi üsullarla dini kimliklərini yaşatmağa çalışırdılar.

Bu fakt ABŞ tarixində müsəlmanların sonradan gələn immiqrantlar deyil, ölkənin formalaşmasının ilkin mərhələsində mövcud olmuş icmalardan biri olduğunu göstərir.

Tomas Cefferson və Quran: dini plüralizmin simvolu

ABŞ-nin üçüncü prezidenti Tomas Cefferson hüquq təhsili aldığı dövrdə Quranın ingilis dilinə tərcüməsini əldə etmişdi. Onun məqsədi İslamı qəbul etmək deyil, müxtəlif hüquq sistemlərini öyrənmək idi.

Lakin Quranla tanışlıq Ceffersonun dini azadlıq haqqında baxışlarına ciddi təsir göstərdi. O hesab edirdi ki, vətəndaş hüquqları insanların dini mənsubiyyətindən asılı olmamalıdır. Bu yanaşma sonradan ABŞ Konstitusiyasında və dini azadlıq prinsiplərində öz əksini tapdı.

Bu səbəbdən bir çox tarixçilər ABŞ-də dini plüralizm ideyasının formalaşmasında Quranın dolayı təsir göstərdiyini qeyd edirlər.

11 sentyabr hadisələri dönüş nöqtəsi oldu

2001-ci il 11 sentyabr terror hücumları ABŞ-də İslama münasibətdə ən böyük dönüş nöqtəsinə çevrildi.

Dünya Ticarət Mərkəzi və Pentaqona hücumlardan sonra ABŞ rəhbərliyi "terrora qarşı qlobal müharibə" strategiyasını həyata keçirdi. Ardınca Əfqanıstan və İraqa hərbi müdaxilələr başladı, Patriot Aktı qəbul edildi və Quantanamo həbs düşərgəsi yaradıldı.

Bu dövrdə təhlükə anlayışı yalnız terror təşkilatları ilə məhdudlaşmadı. Bir çox hallarda İslam dini və müsəlman kimliyi təhlükəsizlik müzakirələrinin mərkəzinə çevrildi.

Medianın rolu: terror xəbərləri islamofobiyanı gücləndirdi

XXI əsrdə kütləvi informasiya vasitələri və sosial media İslam haqqında ictimai rəyin formalaşmasına böyük təsir göstərdi.

Araşdırmalar göstərirdi ki, televiziya xəbərlərində İslam haqqında materialların 80 faizdən çoxu mənfi məzmun daşıyırdı, ABŞ, Böyük Britaniya və Almaniyada İslamla bağlı hər 10 yazının 9-u neqativ xarakterli idi, adi müsəlmanlardan bəhs edən xəbərlərin yarısından çoxunda da mənfi ton üstünlük təşkil edirdi.

Media əsasən terror hadisələrinə diqqət yetirdiyi üçün milyonlarla dinc müsəlmanın gündəlik həyatı informasiya məkanında demək olar ki, görünməz qaldı.

"Sivilizasiyaların toqquşması" nəzəriyyəsi necə təsir göstərdi?

1990-cı illərdə amerikalı politoloq Samuel Hantinqtonun "Sivilizasiyaların toqquşması" nəzəriyyəsi və tarixçi Bernard Lyuisin əsərləri Qərbdə İslamın gələcək təhlükə kimi təqdim edilməsinə ciddi təsir göstərdi.

Bu yanaşmaya görə, Soyuq müharibədən sonra əsas geosiyasi qarşıdurma Qərb və İslam dünyası arasında yaşanacaqdı.

Bu nəzəriyyə siyasətçilər, media və bəzi təhlükəsizlik institutları tərəfindən geniş istifadə olunaraq müsəlmanlara münasibətin dəyişməsinə təsir göstərdi.

Donald Tramp dövründə islamofobiya yeni mərhələyə keçdi

2016-cı il prezident seçkiləri zamanı Donald Tramp müsəlman ölkələrindən gələn şəxslərin ABŞ-yə girişinin məhdudlaşdırılacağını bəyan etdi.

Prezident olduqdan sonra bir sıra müsəlman ölkələrinə qarşı tətbiq olunan səyahət qadağaları bu siyasətin praktiki davamı kimi qiymətləndirildi.

ABŞ Sosial Siyasət və Anlaşma İnstitutunun (ISPU) 2025-ci il sorğusuna görə müsəlmanların 63 faizi son bir ildə dini ayrı-seçkiliklə üzləşdiyini bildirib, bu göstərici yəhudilər arasında 50 faiz, katoliklərdə 25 faiz olub, məktəb yaşlı uşaqları olan müsəlman ailələrinin 47 faizi övladlarının dini zəmində zorakılığa məruz qaldığını qeyd edib.

Sorğu həmçinin göstərib ki, Trampa səs vermiş seçicilər arasında islamofob meyillər digər qruplarla müqayisədə daha yüksək olub.

Bütün çətinliklərə baxmayaraq, ABŞ-də müsəlman icması ölkənin iqtisadi və ictimai həyatında mühüm mövqe qazanıb.

Bu gün minlərlə müsəlman həkim, hüquqşünas, universitet professoru, müəllim, sahibkar, idmançı, insan hüquqları müdafiəçisi, ABŞ Silahlı Qüvvələrinin əməkdaşı kimi fəaliyyət göstərir.

ABŞ-də artıq Konqresdə müsəlman üzvlər təmsil olunur, onlarla müsəlman müxtəlif ştatlarda seçkili vəzifələr tutur.

2026-cı ildə Nyu-York meri seçkilərində Zöhran Məmdani kimi müsəlman siyasətçilərin uğuru ABŞ-də müsəlmanların siyasi fəallığının artdığını göstərən nümunələrdən biri hesab edilir.

Xeyriyyəçilikdə müsəlmanların payı

İndiana Universitetinin araşdırmalarına görə, ABŞ-də müsəlmanlar 2020-ci ildə təxminən 4,3 milyard dollar həcmində xeyriyyə vəsaiti ianə ediblər.

Bu məbləğin təxminən 85 faizi ABŞ daxilində istifadə olunub, əsas hissəsi məscidlərə deyil, yoxsulluğun azaldılması, COVID-19 pandemiyası ilə mübarizə və vətəndaş hüquqlarının müdafiəsi kimi ümumi ictimai layihələrə yönəldilib.

Bu statistika müsəlmanların yalnız dini deyil, ümumilikdə Amerika cəmiyyətinin inkişafına töhfə verməyə çalışdıqlarını göstərir.

İslamofobiya artıq qlobal fenomenə çevrilib

Son illərdə islamofobiya yalnız ABŞ-də deyil, Avropa, Asiya və Afrikanın müxtəlif ölkələrində də geniş yayılıb.

Bu tendensiyaya cavab olaraq Corctaun Universitetində yaradılan "Bridge Initiative" (Körpü Təşəbbüsü) müsəlmanlara qarşı nifrət kampaniyalarını, ayrı-seçkilik siyasətlərini və dezinformasiyanı araşdıran əsas beynəlxalq tədqiqat mərkəzlərindən birinə çevrilib.

Mərkəz jurnalistlər, tədqiqatçılar və hüquq müdafiəçiləri üçün etibarlı məlumat bazası təqdim edir.

Nəticə olaraq deyilə bilər ki, ABŞ tarixində İslama münasibət sabit olmayıb. Tomas Cefferson dövründə dini azadlıq və plüralizm idealları ön plana çıxsa da, XXI əsrdə terror hadisələri, geosiyasi qarşıdurmalar, media təsviri və populist siyasət nəticəsində islamofobiya güclənib.

Bununla yanaşı, ABŞ müsəlmanları elm, siyasət, iqtisadiyyat və xeyriyyəçilik sahələrində artan təsirləri ilə ölkənin ayrılmaz hissəsinə çevrilməkdə davam edir. Bu isə göstərir ki, İslama münasibət yalnız təhlükəsizlik və siyasi debatlarla deyil, həm də cəmiyyətin dəyişən sosial reallıqları ilə formalaşır