BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi

Böyük dövlətlərin müttəfiqlərinə ixrac etdiyi silah sistemlərinin istehsalçı ölkələrin öz ordularında istifadə etdiyi versiyalarla eyni olub-olmaması uzun illərdir hərbi ekspertlərin müzakirə etdiyi əsas mövzulardan biridir. Analitiklər hesab edirlər ki, müxtəlif münaqişələrdə Rusiya və Çin istehsalı silahların göstərdiyi nəticələri qiymətləndirərkən təkcə texniki göstəricilərə deyil, həmin silahların hansı versiyada təqdim olunmasına, hansı hərbi doktrina çərçivəsində istifadə edilməsinə və necə idarə olunmasına da diqqət yetirilməlidir.

1999-cu il martın 27-də ABŞ-ın "F-117 Nighthawk" ("Naythok") tipli görünməz döyüş təyyarəsi NATO-nun Serbiya üzərinə həyata keçirdiyi hava əməliyyatları zamanı Kosovodan serb qüvvələrinin çıxarılmasına yönəlmiş bombardman missiyalarında iştirak edirdi. "F-117" tarixdə ilk əməliyyat görünməz döyüş təyyarəsi hesab olunur və Sovet İttifaqının dağılmasından sonra ABŞ-ın texnoloji üstünlüyünün simvollarından biri kimi qəbul edilirdi.

Təyyarənin qarşısında duran tapşırıq nisbətən sadə görünürdü. O, gecə vaxtı idarəolunan bombalarla hədəfləri vurmalı, Balkanlar üzərində qurulmuş erkən xəbərdarlıq və elektron müharibə sistemlərinin himayəsi altında əməliyyatı başa vuraraq geri qayıtmalı idi.

Lakin Belqrad yaxınlığında Sovet istehsalı olan "S-125 Neva" zenit-raket kompleksi yerləşdirilmişdi. NATO təsnifatında "SA-3" kimi tanınan bu hava hücumundan müdafiə sistemi 1960-cı illərdə aşağı və orta hündürlükdə uçan hədəfləri məhv etmək üçün hazırlanmışdı. 1999-cu ilin texnoloji reallığında bu kompleks ABŞ aviasiyasının ən müasir texnologiyasına qarşı köhnəlmiş sistem kimi qiymətləndirilirdi.

Buna baxmayaraq, nəzəri üstünlük real döyüş meydanında özünü tam doğrultmadı. Serb zabiti radarın fasiləsiz işlədilməsinin görünməz təyyarənin radar şüalanmasını aşkar etməsinə və kompleksin yerini müəyyən etməsinə imkan verəcəyini anlayırdı. Buna görə də o, fərqli taktika seçdi.

Radar yalnız bir neçə saniyə ərzində işə salınır, daha sonra söndürülürdü. Bu proses dəfələrlə təkrarlanır, eyni zamanda zenit-raket batareyəsinin mövqeyi dəyişdirilirdi. Qısa müddətli radar siqnalları görünməz təyyarənin zəif radar izini müəyyən etməyə imkan verdi. Xüsusilə təyyarənin eyni marşrutdan dəfələrlə keçməsi onun təxmini istiqamətini və hündürlüyünü hesablamağa şərait yaratdı. Nəticədə raket lazımi anda buraxıldı və "F-117" vuruldu.

Hərbi analitiklər bu hadisənin çox vaxt yanlış şərh edildiyini bildirirlər. Onların fikrincə, görünməz təyyarənin vurulması nə ABŞ texnologiyasının tam uğursuzluğu, nə də köhnə Sovet hava hücumundan müdafiə sisteminin mütləq üstünlüyü demək idi. Hadisə daha çox təcrübəli zabitin mövcud imkanlardan maksimum səmərə ilə istifadə etməsinin nəticəsi hesab olunur.

Mütəxəssislər vurğulayırlar ki, bu nümunəni texnologiyaların ümumi müqayisəsi kimi qiymətləndirmək düzgün deyil. Eyni yanlış yanaşma bu gün də Rusiya və ya Çin istehsalı silah sistemlərinin zəif hazırlıqlı ordular tərəfindən istifadə olunduğu münaqişələrdə uğursuz nəticələr göstərməsi zamanı müşahidə edilir.

Son onilliklər ərzində ABŞ müxtəlif münaqişələrdə Sovet və ya Rusiya istehsalı silahlarla təchiz edilmiş ordular üzərində mühüm hərbi uğurlar əldə edib. 1991-ci ildə Körfəz müharibəsi zamanı ABŞ və beynəlxalq koalisiya qüvvələri yüzlərlə Sovet istehsalı "T-72" tankını məhv edib, Sovet mənşəli hava hücumundan müdafiə sistemlərinə əsaslanan İraq müdafiə şəbəkəsini sıradan çıxarıb.

2026-cı ilin yanvarında Venesuela Prezidenti Nikolas Maduronun qaçırılması ilə nəticələnən əməliyyat zamanı isə Venesuelanın hava müşahidə sisteminin, o cümlədən Çin istehsalı radarların ABŞ hava vasitələrini vaxtında aşkar edə bilmədiyi bildirilib.

Bu hadisələr Qərb hərbi texnologiyalarının Rusiya və Çin sistemlərindən üstün olması barədə fikirlərin formalaşmasına təsir göstərib. Bununla belə, analitiklər hesab edirlər ki, belə nəticələr döyüşlərin keçirildiyi şərait, silahların istifadə edildiyi mühit və əməliyyatların xüsusiyyətləri nəzərə alınmadan çıxarıldıqda obyektiv olmur.

Onların fikrincə, bir çox hallarda əsas problem silahın özündə deyil, onu istifadə edən orduların əməliyyat doktrinasında olur. Əməliyyat doktrinası ordunun döyüş gücündən necə istifadə etməsini, aviasiya, tank, hava hücumundan müdafiə, kəşfiyyat və elektron müharibə sistemlərinin vahid plan üzrə necə əlaqələndirilməsini müəyyən edir.

Ekspertlər bildirirlər ki, yaxşı silah sistemlərinə malik olmaq kifayət etmir. Əgər müxtəlif qoşun növləri arasında koordinasiya zəifdirsə, effektiv komandanlıq sistemi mövcud deyilsə və bütün imkanlar vahid şəbəkədə birləşdirilmirsə, ən müasir silahlar belə ayrı-ayrı fəaliyyət göstərən və asanlıqla zərərsizləşdirilə bilən vasitələrə çevrilir.

Bundan başqa, bir sıra ölkələrdə şəxsi heyətin hazırlıq səviyyəsinin aşağı olması, döyüş hazırlığının zəifliyi və müxtəlif silah sistemləri arasında inteqrasiyanın olmaması da onların real döyüş imkanlarını əhəmiyyətli dərəcədə azaldır.

Eyni zamanda analitiklər qeyd edirlər ki, bir çox dövlətlər istehsalçı ölkələrdən silahların tam imkanlara malik versiyalarını deyil, ixrac üçün xüsusi hazırlanmış və müəyyən xüsusiyyətləri məhdudlaşdırılmış modellərini əldə edirlər. Bu siyasətin məqsədi texnoloji üstünlüyün qorunması, qabaqcıl texnologiyaların potensial rəqiblərin əlinə keçməsinin qarşısının alınması və hərbi sirrlərin qorunmasıdır.

Məsələn, Sovet İttifaqının dağılmasından sonra ABŞ 1990-cı illərin ortalarında Belarusdan Sovet istehsalı hava hücumundan müdafiə sistemlərinin tam komponentlərini əldə edərək onların imkanlarını geniş şəkildə öyrənib və qiymətləndirib.

Hərbi analitiklərin fikrincə, ixrac edilən silahların döyüş effektivliyini müəyyən edən əsas amillərdən biri onların istifadə olunduğu komanda-idarəetmə və informasiya şəbəkəsinə inteqrasiyasıdır. İstehsalçı ölkələrin ordularında radarlar, kəşfiyyat sistemləri, komanda məntəqələri və rabitə vasitələri vahid informasiya şəbəkəsi çərçivəsində fəaliyyət göstərir və real vaxt rejimində məlumat mübadiləsi aparır.

Silahları idxal edən bir çox ölkələrdə isə həmin sistemlər ya tam inteqrasiya olunmur, ya da daha zəif komanda-idarəetmə şəbəkələri daxilində işləyir. Bu səbəbdən texniki imkanları yüksək olan silah sistemləri belə real döyüş şəraitində bütün potensialını nümayiş etdirə bilmir.

Bu yanaşmanın tarixi kökləri Sovet hərbi sistemində mövcud olmuş və qeyri-rəsmi şəkildə "Meymun modeli" (Monkey Model) adlandırılan siyasətlə əlaqələndirilir. Sovet hərbi kəşfiyyatının keçmiş əməkdaşı Viktor Suvorov "Inside the Soviet Army" ("Sovet Ordusunun İçində") kitabında qeyd edir ki, SSRİ müttəfiq ölkələrə ixrac etdiyi silahların sadələşdirilmiş və imkanları məhdudlaşdırılmış versiyalarını istehsal edirdi.

Bu siyasətin əsas məqsədi qabaqcıl texnologiyaların Qərbin əlinə keçməsinin qarşısını almaq, həmçinin genişmiqyaslı müharibə şəraitində daha sadə konstruksiyalı texnikanın kütləvi istehsalını təmin etmək idi.

Suvorov buna nümunə kimi "BMP-1" piyadaların döyüş maşınını göstərir. Onun sözlərinə görə, Sovet Ordusunda istifadə olunan versiya ilə ixrac üçün hazırlanan model arasında ciddi fərqlər mövcud idi. İxrac variantında ən azı 63 sadələşdirmə həyata keçirilmişdi. Bu isə Qərb analitiklərinin Sovet hərbi texnologiyasını qiymətləndirərkən real imkanları tam əks etdirməyən nümunələr əsasında nəticə çıxarmasına səbəb olmuşdu.

Oxşar yanaşma daha müasir silahlarda da müşahidə edilir. Məsələn, Rusiyanın "İsgəndər" operativ-taktiki ballistik raket kompleksinin iki əsas versiyası mövcuddur.

Rusiya Silahlı Qüvvələrinin istifadəsində olan "İsgəndər-M" modifikasiyası 500 kilometrədək mənzilə, inkişaf etmiş radar yayınma imkanlarına və yüksək manevr qabiliyyətinə malikdir. İxrac üçün nəzərdə tutulan "İsgəndər-E" versiyasının uçuş məsafəsi isə 280 kilometrlə məhdudlaşdırılıb, döyüş başlığının çəkisi də azaldılıb. Sonradan Rusiya daha müasir və 1000 kilometrdən artıq mənzilə malik yeni "İsgəndər" variantını da hazırlayıb.

Analitiklər bildirirlər ki, buna baxmayaraq, bəzi dövlətlər ixrac versiyalarını almaqda maraqlıdır. Onların fikrincə, Rusiya və ya Çin istehsalı silahlar hər zaman yalnız döyüş qabiliyyətini artırmaq məqsədilə alınmır.

Bu silahlar bir çox hallarda siyasi çəkindirmə vasitəsi, böyük dövlətlə strateji yaxınlığın nümayişi və diplomatik dəstəyin simvolu kimi qiymətləndirilir.

Bu baxımdan Venesuela nümunəsi diqqət çəkir. Analitiklərin qənaətinə görə, Karakasın Rusiya istehsalı "S-300" hava hücumundan müdafiə sistemlərini alması ABŞ-ın genişmiqyaslı hava əməliyyatının qarşısını tam almaq məqsədi daşımırdı. Əsas məqsəd Rusiyayla strateji tərəfdaşlığı nümayiş etdirmək və siyasi mesaj vermək idi.

Mütəxəssislər qeyd edirlər ki, Venesuela zenit-raket komplekslərini uzun illər ərzində demək olar ki, sabit mövqelərdə yerləşdirib. Bu isə onların müşahidə edilməsini, xüsusiyyətlərinin öyrənilməsini və zəif cəhətlərinin müəyyən olunmasını asanlaşdırıb.

Ekspert qiymətləndirməsinə görə, Venesuelada baş verən hadisələr uzunmüddətli hava müharibəsi deyil, qısa müddətli və yüksək intensivlikli əməliyyat kimi dəyərləndirilməlidir.

Onun fikrincə, ABŞ burada Rusiya ordusunun inteqrasiya olunmuş hava hücumundan müdafiə sistemi ilə deyil, ixrac üçün hazırlanmış, texniki xidmət, şəxsi heyətin hazırlığı və komanda-idarəetmə baxımından problemlərlə üzləşən ayrıca sistemlə qarşılaşıb.

Bu yanaşmanı ekspert araşdırmaları da dəstəkləyir.

Araşdırmalarda qeyd olunur ki, Rusiyada "S-400" hava hücumundan müdafiə sistemi çoxqatlı milli müdafiə şəbəkəsinin tərkib hissəsi kimi fəaliyyət göstərir. Burada radarlar, komanda-idarəetmə məntəqələri, yaxın, orta və uzaq mənzilli zenit-raket sistemləri vahid informasiya mühitində qarşılıqlı əlaqə şəraitində işləyir.

İxrac edilən versiyalar isə əksər hallarda belə geniş şəbəkəyə malik olmur və daha məhdud imkanlarla fəaliyyət göstərir.

Ekspertlərin fikrincə, bu səbəbdən eyni silah sisteminin istehsalçı ölkədə göstərdiyi nəticə ilə ixrac versiyasının başqa ölkədə nümayiş etdirdiyi performans arasında ciddi fərq yarana bilər. Bu fərq silahın konstruksiyasındakı qüsurlardan deyil, onun istifadə olunduğu əməliyyat mühiti və hərbi doktrinanın xüsusiyyətlərindən irəli gəlir.

Analitiklər hesab edirlər ki, Rusiya və Çin istehsalı silahların real imkanlarını qiymətləndirmək üçün onların daha inteqrasiya olunmuş hərbi mühitdə necə fəaliyyət göstərdiyini göstərən nümunələrə baxmaq lazımdır.

Müasir dövrdə bu yanaşmanın nə dərəcədə keçərli olduğunu qiymətləndirmək üçün 2025-ci ilin may ayında Hindistan və Pakistan arasında baş vermiş hava qarşıdurması diqqət çəkən nümunələrdən biri hesab olunur. Bu qarşıdurma çökmüş ordu ilə supergüc arasında deyil, hazırlıq, şəbəkə imkanları və peşəkarlıq baxımından bir-birinə nisbətən yaxın iki hava qüvvəsi arasında baş verdiyi üçün silah sistemlərinin real imkanlarını müqayisə etmək baxımından daha obyektiv nümunə kimi qiymətləndirilir.

Pakistan qarşıdurmada Çin istehsalı olan J-10C qırıcılarından istifadə edib. Aktiv elektron skan radarına, inkişaf etmiş elektron müharibə imkanlarına və şəbəkə əsaslı döyüş funksiyalarına malik bu təyyarələrə qarşı Hindistan Fransa istehsalı olan Rafale qırıcılarını tətbiq edib. Rafale aktiv elektron skan radarı və uzaqmənzilli Meteor raketləri ilə təchiz olunmasına baxmayaraq, müxtəlif hesabat və təhlillərdə döyüşlər zamanı ən azı bir Hindistan Rafale təyyarəsinin vurulduğu qeyd edilir. Bu hadisə bəzi hərbi müşahidəçilər tərəfindən Çin istehsalı olan aviasiya sistemlərinin artıq ikinci dərəcəli platforma olmadığını göstərən nümunə kimi qiymətləndirilir.

Qarşıdurmada xüsusi diqqət çəkən element isə Çin istehsalı olan PL-15 uzaqmənzilli hava-hava raketi olub. Aktiv radar başlığı ilə təchiz edilən bu raketin uçuş məsafəsinin 200 kilometrdən artıq olduğu bildirilir. PL-15 daşıyan qırıcılar hədəf təyyarələrin yayınmasını xeyli çətinləşdirən "qaçış mümkün olmayan zona" formalaşdırmaq imkanına malikdir.

Raket eyni zamanda görmə məsafəsindən kənarda (BVR) aparılan hava döyüşlərində də mühüm rol oynayıb. Bu tip döyüşlərdə pilotlar hədəfi vizual olaraq deyil, radar və sensor sistemləri vasitəsilə müəyyən edir və qarşı tərəf yaxınlaşmadan raket buraxırlar. Belə şəraitdə üstünlük əsasən daha uzaq məsafədən hədəfi aşkarlayan, onu daha dəqiq izləyən və ilk raketi buraxan tərəfə keçir. Döyüşün nəticəsini burada yaxın məsafəli manevrlər deyil, radarların imkanları, raketin sürəti, uçuş məsafəsi və hədəfi izləmə dəqiqliyi müəyyənləşdirir.

Bu xüsusiyyətlər PL-15 raketini Avropanın Meteor və ABŞ-ın AIM-120 AMRAAM raketləri ilə eyni kateqoriyada rəqabət aparan sistemlərdən birinə çevirib. Ekspertlər hesab edirlər ki, texniki göstəricilər ətrafında müzakirələr davam etsə də, bu qarşıdurma Qərb silahlarının avtomatik üstünlüyü barədə uzun illər formalaşmış təsəvvürün artıq mübahisəsiz olmadığını göstərir.

Silah sistemlərinin effektivliyini qiymətləndirmək baxımından Ukrayna müharibəsi də mühüm nümunə hesab olunur. 2022-ci ildən etibarən Ukrayna yüksək dəqiqlikli raket sistemləri, uzaqmənzilli silahlar, müasir tanklar və qabaqcıl hava hücumundan müdafiə kompleksləri də daxil olmaqla ən yeni Qərb texnologiyalarından istifadə edib. Bu imkanlar peyk görüntüləri, siqnalların ələ keçirilməsi və digər genişmiqyaslı kəşfiyyat məlumatları ilə dəstəklənib.

Buna baxmayaraq, Rusiyanın hərbi potensialı tam şəkildə sıradan çıxmayıb. Müdafiə sənayesi istehsalı davam etdirib, pilotsuz uçuş aparatlarının və uzaqmənzilli planerləşdirilmiş sursatların istifadəsini genişləndirib, çoxqatlı hava hücumundan müdafiə şəbəkələrinin inteqrasiyasını gücləndirib. Müharibənin sonrakı mərhələlərində Rusiya qüvvələri bir sıra istiqamətlərdə tədricən irəliləyiş əldə edib. Bu prosesdə canlı qüvvə üstünlüyü, artilleriya imkanları, eləcə də bəzi Qərb texnikalarının məhdud sayda olması, uzunmüddətli istismar nəticəsində itkilərə məruz qalması və bəzi hallarda düzgün tətbiq edilməməsi də rol oynayıb.

Mütəxəssislərin fikrincə, bu faktlar nə Rusiyanın bütün sahələrdə mütləq üstünlüyünü təsdiqləyir, nə də Qərb silahlarının səmərəliliyini inkar edir. Əsas nəticə ondan ibarətdir ki, hərbi uğuru yalnız ayrı-ayrı platformaların texniki xüsusiyyətləri ilə ölçmək mümkün deyil. Silah sistemləri müstəqil şəkildə deyil, vahid komanda-idarəetmə, rabitə, kəşfiyyat, logistika və hərbi doktrina çərçivəsində fəaliyyət göstərir. Buna görə də qeyri-bərabər şəraitdə əldə olunan qələbə ümumi texnoloji üstünlüyün göstəricisi sayıla bilməz, eyni zamanda əlverişsiz əməliyyat mühitində uğursuzluq da silahın özünün zəif olduğunu qəti şəkildə sübut etmir.