BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi

Doğumun şəxsi seçimdən iqtisadi qərara çevrildiyi Avropa

XXI əsrin əvvəllərində Avropa ən ciddi strateji problemlərindən biri ilə üz-üzədir. Bir vaxtlar əhali artımından narahat olan qitə indi əks proses – doğum səviyyəsinin davamlı azalması və əhalinin sürətlə qocalması ilə mübarizə aparır. Bu dəyişiklik təkcə demoqrafik statistika deyil, həm də Avropanın iqtisadi inkişaf modelini, sosial rifah sistemini və siyasi gələcəyini yenidən formalaşdırır.

Artıq Avropada uşaq sahibi olmaq yalnız ailə qurmaq və ya şəxsi arzu məsələsi kimi qiymətləndirilmir. Mənzil qiymətlərinin yüksəlməsi, həyat xərclərinin artması, əmək bazarında qeyri-sabitlik və gənclərin iqtisadi müstəqilliyə gec çatması doğumu ciddi maliyyə hesablamalarına bağlı qərara çevirib.

Tarixi minimum: Avropa rekord aşağı doğum səviyyəsinə çatıb

Avropa İttifaqının 2024-cü il üzrə statistikası qitənin demoqrafik böhranının daha da dərinləşdiyini göstərir.

Məlumatlara görə orta məhsuldarlıq göstəricisi hər qadına 1,34 uşaq təşkil edib. Bu, vahid Avropa statistikası aparılmağa başlanandan bəri ən aşağı göstəricidir. Əhalinin özünü təbii şəkildə yeniləməsi üçün tələb olunan 2,1 uşaq həddindən xeyli aşağıdır. Həmçinin 2024-cü ildə doğulan uşaqların sayı təxminən 3,55 milyon olub.

Əslində problem təkcə aşağı göstəricidə deyil. Son altmış ildə Avropada doğum səviyyəsi demək olar ki, fasiləsiz azalır. Bir zamanlar yüksək doğum göstəriciləri ilə seçilən Fransa kimi ölkələr də artıq ümumi eniş tendensiyasına qoşulub.

Demoqrafik piramida dəyişir

Doğumun azalması Avropanın yaş strukturunu köklü şəkildə dəyişdirir.

Hazırda gənclərin sayı ildən-ilə azalır, yaşlı əhali sürətlə artır, əmək bazarında işləyən insanların payı kiçilir, pensiya və səhiyyə sisteminə düşən yük isə artır.

2025-ci ilin əvvəlinə olan göstəricilərə görə Avropa İttifaqında orta yaş 44,9-a yüksəlib. On il əvvəl bu göstərici 42,8 yaş idi.

Eyni zamanda 65 yaşdan yuxarı əhali ümumi əhalinin 22 faizindən çoxunu təşkil edir, 15 yaşdan aşağı uşaqların payı isə cəmi 14 faiz civarındadır.

Bu tendensiya Avropanı dünyanın ən sürətlə qocalan regionlarından birinə çevirir.

Uşaq artıq emosional deyil, iqtisadi layihə hesab olunur

Müasir Avropada gənclərin qarşısında duran əsas sual əvvəlki kimi "Uşaq istəyirəmmi?" deyil.

Əsas sual artıq belədir - "Mən uşaq böyütməyin xərcini qarşılaya bilərəmmi?"

Bu yanaşmanı formalaşdıran əsas amillər mənzil qiymətlərinin rekord həddə çatması, inflyasiya və yaşayış xərclərinin yüksəlməsi, qeyri-sabit əmək müqavilələrinin artması, gənclərin maliyyə müstəqilliyini gec əldə etməsi, uşaq baxımı və təhsil xidmətlərinin bahalaşması kimi amillərdir.

Nəticədə ailələr ilk övladın dünyaya gəlməsini daha gec yaşlara təxirə salırlar. Bu isə sonradan ümumi uşaq sayının azalmasına səbəb olur.

Mədəni dəyişikliklər ailə modelini dəyişdirib

Demoqrafik böhranın səbəbi yalnız iqtisadi çətinliklər deyil. Son onilliklərdə Avropada fərdiyyətçilik daha da güclənib. Artıq insanların prioritetləri arasında şəxsi inkişaf, peşəkar karyera, maliyyə müstəqilliyi, fərdi həyat tərzi ailə qurmaqdan daha ön plana çıxır.

Eyni zamanda evlilik yaşı yüksəlir, tək yaşayan insanların sayı artır, münasibətlər daha qısamüddətli və çevik xarakter alır.

Bu dəyişikliklər doğumu tamamilə rədd etməsə də, onu uzun müddət təxirə salır və nəticədə ümumi doğum səviyyəsi aşağı düşür.

Avropanın sosial rifah modeli təhlükə altındadır

Avropanın pensiya və sosial təminat sistemi uzun illər belə bir prinsip üzərində qurulmuşdu - çox işləyən gənc - az sayda pensiyaçı.

İndi isə vəziyyət tam əksinə az işləyən gənc - çox sayda yaşlı əhali olaraq dəyişib.

Bu isə pensiya fondları, dövlət səhiyyəsi, sosial sığorta sistemi, uzunmüddətli qayğı xidmətləri kimi sahələrdə ciddi maliyyə problemləri yaradır.

Paradoks ondadır ki, Avropa insanların daha uzun ömür sürməsinə nail olub, lakin həmin uzun ömrün maliyyələşdirilməsi getdikcə çətinləşir.

Miqrasiya çatışmazlığı qismən kompensasiya edir

Əmək bazarında yaranan boşluğu doldurmaq üçün Avropa ölkələri uzun illərdir miqrasiyaya üstünlük verirlər.

Xüsusilə səhiyyə, tikinti, informasiya texnologiyaları, xidmət sektoru, kənd təsərrüfatı kimi sahələrdə xarici işçi qüvvəsinə böyük ehtiyac yaranıb.

İqtisadi baxımdan isə miqrasiya əmək bazarını dəstəkləyən əsas mexanizmlərdən biridir.

Lakin bunun siyasi nəticələri də mövcuddur.

Demoqrafiya artıq siyasi mübarizənin əsas mövzularındandır

Son illərdə Avropada sağ və populist siyasi qüvvələrin güclənməsi ilə miqrasiya və demoqrafiya seçki kampaniyalarının əsas mövzularına çevrilib.

Müzakirələrin mərkəzində aşağıdakı suallar dayanır:

Avropa əmək çatışmazlığını yalnız miqrasiya hesabına aradan qaldıra bilərmi?
Milli kimlik necə qorunacaq?
Miqrantların inteqrasiyası hansı problemləri yaradacaq?
Sosial rifah sistemi bu yükü daşıya biləcəkmi?

Beləliklə, miqrasiya artıq təkcə iqtisadi deyil, həm də təhlükəsizlik və milli kimlik məsələsi kimi qiymətləndirilir.

Maliyyə təşviqləri niyə nəticə vermir?

Bir çox Avropa ölkəsi son illərdə uşaq müavinətlərini artırıb, vergi güzəştləri tətbiq edib, valideyn məzuniyyətlərini uzadıb, uşaq baxımı xidmətlərini genişləndirib.

Lakin doğum göstəricilərində ciddi artım müşahidə olunmayıb.

Ekspertlərin fikrincə, səbəb odur ki, problem yalnız maliyyə dəstəyi ilə bağlı deyil.

Əsas problemlər bahalı mənzil bazarı, qeyri-sabit əmək bazarı, həyat tərzinin dəyişməsi, ailə institutunun transformasiyası, fərdi prioritetlərin dəyişməsidir.

Avropa yeni demoqrafik modelə keçir

Hazırda Avropa qəfil əhali böhranı yaşamır. Əksinə, uzunmüddətli və yavaş gedən demoqrafik transformasiya mərhələsinə daxil olub.

Bu yeni model aşağı doğum səviyyəsi, yüksək orta ömür, yaşlı əhalinin artması, iqtisadiyyatın xarici işçi qüvvəsindən qismən asılılığı, sosial rifah sisteminin yenidən qurulması zərurəti kimi xüsusiyyətlərlə xarakterizə olunur:

Nəticə olaraq deyilə bilər ki, Avropanın əsas problemi artıq yalnız doğulan uşaqların sayının azalması deyil. Əsas məsələ uzun illər əhali artımı üzərində qurulmuş iqtisadi və sosial modelin yeni reallığa uyğunlaşdırılmasıdır.

Qitə indi iki seçim qarşısındadır: ya doğum səviyyəsini artıracaq uzunmüddətli və kompleks siyasətlər həyata keçirməli, ya da azalan əhali və qocalan cəmiyyət şəraitində yeni iqtisadi model formalaşdırmalıdır.

Bu baxımdan Avropanın gələcəyi təkcə neçə uşağın dünyaya gələcəyindən deyil, həm də qitənin sosial rifah, əmək bazarı və iqtisadi inkişaf sistemini dəyişən demoqrafik reallığa necə uyğunlaşacağından asılı olacaq.