BAKI, VOA Orxan Qədirzadə
Diplomatik nümayəndələrin toxunulmazlığı beynəlxalq münasibətlərin əsas prinsiplərindən biri sayılsa da, tarix göstərir ki, dövlətlər təhlükəsizlik və suverenlik məsələsini “qırmızı xətt” kimi qəbul etdikdə bu prinsip ciddi sınaqlarla üzləşib.
1799-cu ildə Osmanlı imperiyası ilə Napoleon Fransası arasında müharibə fonunda Fransa diplomatı Fransua Bukvil casusluqda ittiham edilərək İstanbulun Yedikule qalasına göndərilmişdi. 2026-cı ilin avqustunda isə Tehran Fransanın iki diplomatını milli təhlükəsizliklə bağlı istintaq çərçivəsində İranın paytaxtının kənarındakı gizli mənzilə basqın zamanı saxladığını açıqlayıb.
Bu iki hadisə arasında 200 ildən artıq zaman fərqi olsa da, hər ikisi diplomatik toxunulmazlıqla dövlət təhlükəsizliyi arasındakı ziddiyyəti gündəmə gətirir.
Yedikule: diplomatlar üçün “xüsusi həbsxana”
İstanbulun Avropa hissəsində, Fatih rayonunda yerləşən Yedikule qalası — “Yeddi qüllə qalası” — Bizans dövrünün şəhər divarlarının yanında yerləşir. Osmanlı sultanları bu qaladan Avropa dövlətlərinə siyasi və diplomatik mesaj vermək üçün də istifadə edirdilər.
Napoleonun Misir yürüşündən sonra Osmanlı imperiyası 1798-ci ildə Fransaya müharibə elan etmişdi. Bu dövrdə Fransanın diplomatı və həkimi Fransua Bukvil Osmanlı ərazisində casusluqda ittiham olunaraq Yedikuleyə salındı.
Bukvil öz xatirələrində qalada əvvəllər Rusiya səfirinin də saxlanıldığını yazırdı. Onun sözlərinə görə, diplomatlara müəyyən imtiyazlar verilsə də, həbsxananın şəraiti ağır idi: qışda soyuq və rütubətli otaqlar, yayda dözülməz istilik, həmçinin əqrəblər və xoşagəlməz qoxular məhbusların həyatını çətinləşdirirdi.
Bukvil və səfirlik heyəti burada üç il qaldı və yalnız 1801-ci ildə Paris müqaviləsinin imzalanmasından sonra azad edildi.
Yedikule bundan əvvəl də xarici diplomatların saxlanıldığı məkan kimi istifadə edilmişdi. Rusiya imperiyasının Osmanlıdakı ilk daimi səfiri Pyotr Tolstoy, həmçinin Polşa kralının elçisi Samuel Tvardovski müxtəlif dövrlərdə burada həbs edilən diplomatlar arasında olub.
Bu praktikanın əsas məqsədlərindən biri diplomatik əlaqələrin kəsildiyini nümayiş etdirmək, qarşı tərəfin kəşfiyyat imkanlarını məhdudlaşdırmaq və diplomatın gələcək sülh danışıqlarında siyasi rıçaq kimi istifadə olunması idi.
Avropada diplomatik nümayəndəliklər də hədəfə çevrildi
XX əsrdə dövlətlər diplomatik toxunulmazlığı daha aydın hüquqi çərçivəyə salmağa çalışsalar da, müharibələr bu prinsiplərin dəfələrlə pozulmasına səbəb oldu.
Birinci Dünya müharibəsinin başlanğıcında, 1914-cü ildə Almaniyanın Londondakı səfiri Karl Maksimilian fon Lişnovski ciddi nəzarət altında saxlanılmış və onun əlaqələri məhdudlaşdırılmışdı. Fransada da alman səfirliyinə qarşı oxşar tədbirlər görülmüşdü.
İkinci Dünya müharibəsindən sonra isə İspaniyada Almaniyanın diplomatik nümayəndəliyi mühasirəyə alınaraq əməkdaşların diplomatik toxunulmazlığı ləğv edildi. Bina yoxlanıldı, sənədlər müsadirə olundu və alman diplomatları ABŞ ordusuna təhvil verildi.
Vyana Konvensiyası ilə qaydalar sərtləşdirildi
Diplomatik toxunulmazlığın beynəlxalq hüquqi əsaslarını möhkəmləndirən ən mühüm sənədlərdən biri 1961-ci il Vyana Diplomatik Münasibətlər Konvensiyası oldu.
Konvensiyaya əsasən, diplomatik nümayəndəliklərin binaları, sənədləri və arxivləri toxunulmazdır. Diplomatın şəxsən həbs və ya saxlanılmasına da yol verilmir. Diplomat qəbul edən dövlətin cinayət yurisdiksiyasından, bir sıra hallarda isə mülki və inzibati yurisdiksiyasından immunitetə malikdir.
Bununla belə, diplomatın fəaliyyətindən narazı qalan dövlət üçün hüquqi mexanizm mövcuddur: diplomat “persona non grata”, yəni arzuolunmaz şəxs elan edilə və ölkəni tərk etməsi tələb oluna bilər.
Tehran hadisəsi və 444 günlük girov böhranı
1979-cu ildə İranda şah rejiminin devrilməsi diplomatik toxunulmazlıq sisteminin ən böyük böhranlarından birinə gətirib çıxardı.
ABŞ Prezidenti Cimmi Karterin İrana qarşı inqilabdan sonra devrilmiş şah Məhəmməd Rza Pəhləviyə tibbi müalicə üçün ABŞ-a giriş icazəsi verməsindən sonra Tehranla Vaşinqton arasında gərginlik kəskinləşdi.
1979-cu il noyabrın 4-də iranlı tələbələr ABŞ-ın Tehrandakı səfirliyini ələ keçirdilər. Diplomatlar və digər əməkdaşlar 444 gün girov saxlanıldı.
ABŞ-ın girovları xilas etmək üçün keçirdiyi hərbi əməliyyat uğursuzluqla nəticələndi və 8 amerikalı hərbçi həlak oldu. Böhran Karter administrasiyasının siyasi mövqeyinə də ciddi zərbə vurdu.
Nümayiri-Qəddafi qarşıdurması
Diplomatik toxunulmazlığın təhlükəsizlik arqumenti ilə məhdudlaşdırılmasına başqa nümunə 1981-ci ildə Sudan və Liviya arasında yaşanan qarşıdurmadır.
Sudan Prezidenti Cəfər Nümayirinin hakimiyyəti dövründə Xartum Liviya diplomatik nümayəndəliyini bağladı və diplomatların toxunulmazlığını ləğv etdi. Sudan hökuməti səfirliyin silah qaçaqmalçılığı və ölkənin təhlükəsizliyinə təhdid yaratmaq üçün istifadə edildiyini bildirdi.
Daha sonra Liviya səfirliyində güclü partlayış baş verdi. Xartum partlayışın diplomatik nümayəndəliyin daxilində saxlanılan partlayıcı maddələrlə əlaqəli olduğunu iddia etdi.
Ekvador və Meksika: mübahisə yenidən alovlandı
2024-cü ildə Ekvador polisinin Mexiko səfirliyinə basqın etməsi diplomatik toxunulmazlıq məsələsini yenidən beynəlxalq gündəmə gətirdi.
Ekvador qüvvələri korrupsiyada məhkum edilmiş və Meksikadan siyasi sığınacaq almış keçmiş vitse-prezident Xorxe Qlası həbs etmək üçün səfirliyə daxil oldu. Hadisə diplomatik nümayəndəliklərin toxunulmazlığı ilə dövlətin hüquqi və təhlükəsizlik maraqları arasındakı sərhədlərlə bağlı ciddi mübahisəyə səbəb oldu.
Beləliklə, Yedikule qalasının divarlarından Tehrandakı gizli mənzilə qədər uzanan tarix göstərir ki, diplomatik toxunulmazlıq beynəlxalq münasibətlərdə fundamental prinsip olaraq qalsa da, casusluq, milli təhlükəsizlik və suverenlik iddiaları ortaya çıxdıqda dövlətlər bu prinsipin sərhədlərini yenidən müzakirəyə çıxarırlar.