BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi

Suriya bu ilin əvvəlindən etibarən istər şimal-şərqdə, istərsə də sahil və cənub bölgələrində daxili iğtişaşlar mərhələsindən nisbi sakitlik və yeni təhlükəsizlik-siyasi strukturun qurulması mərhələsinə qədər bir yol keçib. Bu strukturun əsas cizgiləri təhlükəsizlik dosyesində və "Suriya Demokratik Qüvvələri" (SDQ) ilə əldə olunan razılaşmada özünü büruzə verib. Lakin bu dəyişikliklər Suriyanı bir çox sosial mühitdə və coğrafi nöqtədə "İŞİD" (DAEŞ) terror təşkilatı ilə gizli bir yarışın ortasına atıb. "İŞİD" son zamanlar təhlükəsizlik nəzarətinin tam bərpa olunmamasından istifadə edərək yenidən ayaq tutmağa çalışan qeyri-sabitlik amili kimi ön plana çıxıb. Təşkilat hələ də fevralın ortalarından intensivləşən, martın ilk həftəsində bir qədər səngiyən, lakin sonradan yenidən aktivləşən hücum ritorikası və hədəfə alınmış əməliyyatlarla ideoloji və meydan boşluqlarından yararlanmağa çalışır.

Deyr əz-Zor, Rakka və Həsəkəni əhatə edən Suriya Əl-Cəzirə bölgəsi 2026-cı ildə təşkilatın imkanlarının sınaqdan keçirildiyi əsas meydan hesab olunur. Yanvarın sonunda ABŞ qüvvələrinin yenidən mövqe dəyişməsindən və tamamilə geri çəkilməsindən, ondan əvvəl isə "SDQ" qüvvələrinin digər ərazilərə çəkilməsindən sonra Dəməşqin Fəratın şərqinə nəzarəti ələ alması təşkilatın öz xeyrinə istifadə etməyə çalışdığı yeni təhlükəsizlik reallığı yaradıb.

ABŞ-ın Suriyanın şərqindəki Xarab əl-Ceyr və Rümeylan bazalarından geri çəkilməsi və ya bəzi bazalarda yenidən mövqe dəyişməsi nəzarət xətlərində müvəqqəti "əməliyyat çaşqınlığı"na səbəb olub. Təşkilatın həftəlik nəşri olan "Ən-Nəba" jurnalında dərc olunan hesabatlar hökumətin təhlükəsizlik nöqtələrinə və keçid məntəqələrinə qarşı əldəqayırma partlayıcılar və birbaşa silahlı hücumlarla müşayiət olunan eskalasiyaya işarə edir. Təşkilat təkcə 2026-cı ilin mart ayı ərzində Suriyanın müxtəlif bölgələrində hərbi mövqeləri və mülki şəxsləri hədəf alan 22-yə yaxın hücum həyata keçirib.

Strateji hədəflərə çatma qabiliyyəti

Deyr əz-Zorda Müdafiə Nazirliyinin 86-cı diviziyasının şəxsi heyətinə və şəhərin cənub girişindəki Panorama bölgəsi yaxınlığındakı istehkamlarına edilən hücum təşkilatın hökumətin nəzarətində olan ərazilərin dərinliklərinə sızmaq və ya infrastruktur obyektlərinə hücum etmək qabiliyyətinin göstəricisidir. Təşkilat tamamilə partizan müharibəsi üsuluna keçib; burada kiçik mobil qruplar geniş səhra bölgələrində hərəkət edir və ABŞ-ın bu ərazilərdəki mövqelərə intensiv hava zərbələrinə baxmayaraq, təşkilat üzvləri və rəhbərliyi üçün nisbətən təhlükəsiz sığınacaq təmin edən coğrafi quruluşdan istifadə edir.

"İŞİD"in 5 fevral 2026-cı il tarixində "Əl-Furqan" media qurumu tərəfindən yayımlanan Əbu Huzeyfə əl-Ənsarinin müraciəti təşkilatın özünü yeni siyasi sistem qarşısında "yeganə qanuni müqavimət gücü" kimi yenidən təqdim etmək cəhdini əks etdirir. Ənsarinin bəyanatlarından və "Ən-Nəba" jurnalının 12 fevral tarixli 531-ci sayında dərc olunanlardan görünür ki, təşkilat dini ritorikadan istifadə edərək "gözləmə və müşahidə" siyasətindən "hərtərəfli intellektual hücum"a keçib.

Təşkilatın sözçüsü Dəməşqdəki hakimiyyət strukturunu birbaşa hədəf alan "əməliyyatların yeni mərhələsinin" başladığını elan etdi ki, bu da təşkilatın səhra anklavlarını müdafiə müharibəsindən şəhərlər və strateji mərkəzlərdə tükəndirmə müharibəsinə keçdiyini göstərir. "Ən-Nəba" jurnalı son saylarında Dəməşqin yeni hökumətinə hücum edərək onu "mürtədliyin müasirləşdirilmiş versiyası" kimi xarakterizə edib və jurnalın hələ də köhnə ləqəbi (Əbu Məhəmməd əl-Colani) ilə tanıdığı Suriya Prezidenti Əhməd əş-Şəraanın şəxsiyyətinə xüsusi diqqət yetirib.

Hərbi səriştəyə şübhə yaratmaq

Təşkilat Şəranın cihadçı qrup liderliyindən Dəməşqdə dövlət xadiminə çevrilməsini qlobal "cihadçı" layihəsinə qarşı "böyük xəyanət" kimi görür. Bu, "Heyət Təhrir əş-Şam" (HTŞ) və digər qruplaşmalar daxilində "sələfi-cihadçı" ideologiyasına sadiq qalan, "Yeni Suriya Ordusu"na inteqrasiya siyasətindən və ya daxili müharibə dövründə suriyalılara qarşı pozuntulara yol vermiş keçmiş rejim zabitləri ilə "yumşaq rəftar"dan narazı olan şəxsləri cəlb etmək cəhdidir. Həmçinin Suriyanın ABŞ-ın rəhbərlik etdiyi terrorla mübarizə koalisiyasına qoşulmasının "şəriət əsasları" da bu təbliğatın tərkib hissəsidir.

Fevralın ortalarından etibarən əməliyyatlarını intensivləşdirən təşkilat görünür ki, "hökumətin təhlükəsizlik və sabitliyi təmin etmək bacarığını şübhə altına almağa" çalışır. O, ideoloji ölçüdən kənara çıxaraq yeni yaradılmış hökumət qüvvələrinin hərbi səriştəsini hədəf alır və "Şəraanın hökumətdə olmasının təşkilata qarşı müharibənin davamı üçün ABŞ-ın bir ehtiyacı olduğu" fikrini sırımağa çalışır. Təşkilat iddia edir ki, siyasi qazanc və ya terror siyahılarından çıxarılmaq üçün şəriət qaydalarından güzəştə getməyən yeganə alternativ özüdür.

Ziddiyyətlərə bel bağlamaq

Təşkilat Dəməşq hakimiyyətinin illərdir özünüidarəetmə və ya beynəlxalq nüfuz altında olan bölgələrə (məsələn, "SDQ" nəzarətindəki şimal-şərq və Türkiyənin müttəfiqi olan Milli Ordu qüvvələrinin nəzarətindəki bölgələr) qayıtması nəticəsində yarana biləcək "sosial ziddiyyətlərə" ümid edir. "İŞİD" mərkəzləşmə siyasətindən qorxan tayfaların narahatlığından istifadə edərək özünü ehtimal olunan təhlükəsizlik pozuntularına qarşı "sığınacaq" və ya "gizli müttəfiq" kimi təqdim etməyə çalışır. Həmçinin Suriya dövlətinin Sahil və Süveydada "köhnə rejimin qalıqlarını" və müxalif milisləri təqib etməsi təşkilata şərqdə daha geniş hərəkət sahəsi yaradır. Coğrafi nəzarəti azalsa da, "İŞİD" hələ də struktur elastikliyi və zəifləsə də davam edən səfərbərlik imkanları sayəsində "sağ qalma" qabiliyyətinə malikdir. Bundan əlavə, təşkilat fəaliyyətini davam etdirmək üçün kifayət qədər maliyyə resurslarına sahibdir.

Təşkilatın güclü tərəfi mütləq mərkəzsizləşmədir. Təşkilatın dördüncü "xəlifəsi" Əbu əl-Hüseyn əl-Hüseyni əl-Haşiminin öldürülməsindən sonra regional bölmələrə (vilayətlərə) geniş səlahiyyətlər verilib. Bu, kəşfiyyat tərəfindən izlənə biləcək mərkəzi əmrləri gözləmədən yerlərdə işə qəbul və əməliyyat keçirməyə imkan verir. Təşkilat Hums səhrasının çətin keçilən ərazilərində kiçik "qonaq evləri" və dəstək bazaları yaratmağa nail olub. Yanvarın sonunda Tədmurun (Palmiranın) şimal-qərbindəki Əmur dağındakı bazalara ABŞ-ın endirdiyi hava zərbələri göstərir ki, bu ərazilərin tam təmizlənməsi adi patrulların imkanlarından qat-qat artıq hərbi güc tələb edir.

ABŞ 3-12 fevral tarixləri arasında Suriya boyu 30-dan çox hədəfə 10 hava zərbəsi endirdiyini elan edib. Hums vilayəti, xüsusən də Süxnə səhrası və şərq kəndlərindəki qaz yataqlarının ətrafı bu zərbələrdən ən çox pay alan ərazilərdir. Bu isə ABŞ-ın son geri çəkilməsindən sonra yeni narahatlıqlar doğurur.

Düşərgələrdə işə qəbul (təbliğat)

"İŞİD" hazırda qaçqın düşərgələrində və ya dağılmış iqtisadi şəraitdə böyüyən "yeni nəsil" yeniyetmə və gəncləri cəlb etməyə diqqət yetirir. Bu proses təhlükəsizlik orqanlarının nəzarətindən kənarda qalmaq üçün şifrəli platformalar və müasir tətbiqlər vasitəsilə həyata keçirilir. Bundan əlavə, Dəməşqdəki yeni balanslar fonunda "sünni" icmalarının təcrid olunmuş hissindən istifadə edərək məzhəbçi və siyasi ritorikadan yararlanırlar.

Digər tərəfdən, təşkilat Suriya hökuməti ilə beynəlxalq koalisiya arasında görünməmiş hərbi koordinasiya kimi ekzistensial təhdidlərlə üz-üzədir. Dəməşqin beynəlxalq terrorla mübarizə səylərinə qoşulması təşkilatı beynəlxalq güclər arasındakı "ziddiyyətlərlə oynamaq" imkanından məhrum edib. Həmçinin hökumət qüvvələrinin və koalisiyanın istifadə etdiyi termal müşahidə texnologiyaları və pilotsuz uçuş aparatları səhranın əvvəlki kimi təhlükəsiz sığınacaq olmasını çətinləşdirib.

Lakin təşkilat hökumətin iqtisadi sabitliyi təmin edə bilməməsinə və ya digər qruplaşmaların nəzarətində olmuş ərazilərdə tam xalq rəğbətini qazana bilməməsinə ümid edir. Sosial cəhətdən "İŞİD" Deyr əz-Zorda köhnə rejimlə əlaqəli yerli liderlərin həbsi və ya neft resursları üstündəki münaqişələrdən istifadə edərək tayfa toxumasına xələl gətirməyə və xaos yaratmağa çalışır.

Sahə təşəbbüsü balansının dəyişməsi

Fevralın sonunda Suriya Daxili İşlər Nazirliyinin ordu bölmələri ilə koordinasiyalı şəkildə elan etdiyi "təhlükəsizlik təmizləməsi" kampaniyasından sonra meydandakı təşəbbüs balansı nəzərəçarpacaq dərəcədə dəyişib. Kampaniya Həmanın şərq kəndləri və mərkəzi səhra bölgələrində genişmiqyaslı təmizləmə əməliyyatlarını, eləcə də Hələb və sahil bölgələrində reydləri əhatə edib. Martın ilk həftəsində təhlükəsizlik orqanları Hələb şəhərində hərbi obyektləri hədəf alan böyük bir əməliyyatın qarşısını aldığını, sahil və Homs kəndlərində üç "yatan hüceyrə"ni zərərsizləşdirdiyini bəyan etdi. Bu zərbələr təşkilatın daxili dəstək şəbəkəsini zəiflədib və onun sahə mərkəzləri ilə ali rəhbərlik arasındakı rabitə kanallarını pozub.

Martın ortalarına doğru əməliyyatların səngiməsi aydın şəkildə görünməyə başladı; hücumlar 2024-cü ilin sonundan bəri qeydə alınmayan minimum səviyyəyə düşdü. Bu mərhədə bəzi kiçik qrupların artan təhlükəsizlik təzyiqindən uzaqlaşmaq üçün Rakka və Deyr əz-Zorun kənarlarındakı kənd yerlərinə çəkildiyi müşahidə edildi. Digər tərəfdən, yerli hesabatlar göstərir ki, bəzi təşkilat üzvləri maliyyə çatışmazlığı, qida və tibbi resursların tükənməsi səbəbindən Suriya hakimiyyəti ilə "razılaşma" (təslim olma) yolları axtarırlar.

"Uyğun mühit" axtarışı

Fəratın şərqindən olan tədqiqatçı Zeynalabidin Əl-Akidi qeyd edir ki, "İŞİD" əvvəllər ərəb tayfalarının "SDQ"-dən narazılığından istifadə edirdi, lakin son razılaşmadan sonra "SDQ"-nin nəzarətində qalan ərazilər demək olar ki, tamamilə kürd bölgələridir və bu da təşkilat fəaliyyəti üçün uyğun zəmin deyil. Bu səbəbdən təşkilat digər ərazilərə köçməyə məcbur olur.

Əl-Akidi təşkilat sıralarına qoşulma hallarının hələ də mövcud olduğunu və bunun təhlükəli olduğunu vurğulayır. O əlavə edir ki, "Əl-Hol qaçqın düşərgəsi dosyesinin bağlanması və hökumətin Fəratın şərqinə nəzarət etməsi 'İŞİD' təbliğatının dövlətə qarşı vuruşmaq üçün tərəfdar toplamaq gücünü zəiflədə bilər". Lakin o, Əl-Cəzirə bölgəsindəki təhlükəsizlik vəziyyətinin, ağır həyat şəraitinin, xidmətlərin yoxluğunun və narkotik ticarətinin təşkilatın manevr etməsi üçün hələ də boşluqlar yaratdığını qeyd edir.

Suriya ordusunun polkovniki Məhəmməd əl-Amir isə bildirib ki, şərqi Suriyada təşkilatla əlaqələri olan bəzi "tayfa simaları" Suriya qüvvələri ilə bəzi ünsürlər arasında vasitəçilik edərək, onları ideoloji təmizləmədən sonra təşkilatdan ayrılmağa razı salmağa çalışırlar.

Narahatlıq yaratma və idarəetmə bədəlini artırma qabiliyyəti

Görünən odur ki, hakimiyyətin səylərinə baxmayaraq, "İŞİD"in Dəməşqi ən azı minimum səviyyədə narahat etmək qabiliyyəti qalacaq. Təşkilat hazırda əvvəlki kimi əraziyə nəzarət etməyə deyil, idarəetmənin siyasi və təhlükəsizlik bədəlini artırmağa can atır. Təşkilat hazırda kəndləri və ya şəhərləri ələ keçirmək, yaxud təhlükəsizlik qüvvələri ilə genişmiqyaslı toqquşmalara girmək iqtidarında olmaya bilər.

Maraqlıdır ki, martın son həftəsində həyata keçirilən məhdud hücumlar hücum xarakterli deyil, daha çox müdafiə xarakterli olub. Kiçik patrulların və ya ucqar səhra nöqtələrinin hədəf alınması təşkilatın planlaşdırma qabiliyyətinin zəifləməsini göstərir. Bu dəyişiklik təşkilatın artıq sahə qazanclarından çox, simvolik varlığını qorumağa yönəldiyinə işarə edir.

Gizlənmə və yenidən qurulma

Aprelin 5-nə olan məlumata görə, təşkilat cəbhə xətlərindən qismən geri çəkilmə, rəhbərliyin yenidən qurulması və gələcək variantların qiymətləndirilməsindən ibarət olan "gizli dövr"ə qədəm qoyub. Ehtimal olunur ki, bu mərhələ böyük itkilərdən sonra (2007-ci ildə İraqda olduğu kimi) tətbiq edilən "gizlən və yenidən qurul" siyasətinin hazırlığıdır.

Ekspertlər hesab edirlər ki, həyat səviyyəsinin aşağı düşməsi və qiymətlərin artması təşkilatın bu reallıqdan işə qəbul üçün istifadə etməsinə şərait yarada bilər. Lakin Dəməşq hökumətinin vahid bir "milli ordu" qurmaq, qruplaşmaları birləşdirmək və silahı dövlətin əlində cəmləşdirmək uğuru, xüsusən də Fəratın şərqində iqtisadi sabitliklə müşayiət olunarsa, təşkilatın ayağının altındakı xalçanı çəkə bilər. Şübhəsiz ki, "İŞİD" 2026-cı ildə öz "qüdrət haləsini" itirib, lakin "döyüş iradəsini" itirməyib.

İkiqat sınaq

Təşkilatın fəaliyyətindəki nisbi azalma tək bir amillə izah edilə bilməz. Bu, təhlükəsizlik orqanlarının kampaniyası təşkilatın daxili strukturunda ciddi çatlara səbəb olsa da, bu geri çəkilmə həm də daxili yenidənqurma və ənənəvi hücum üslubundan imtina əlaməti kimi dəyərləndirilə bilər.

Təcrübə göstərir ki, "İŞİD" sıxılma dövrlərindən yenidən mövqe tutmaq və hər hansı təhlükəsizlik və ya siyasi boşluqdan yararlanmaq üçün istifadə etməyə vərdiş edib. Qarşıdakı dövr bir tərəfdən Suriya təhlükəsizlik orqanlarının mart ayından bəri qazandıqları nailiyyətləri qoruyub saxlaması, digər tərəfdən isə təşkilatın müxtəlif təzyiqlər qarşısında sağ qalma qabiliyyəti üçün real sınaq olacaq.