BAKI,VOA, Analitik Təhlil Mərkəzi
Düz 25 il əvvəl, bir sıra amillər Səddam Hüseyn rəhbərliyindəki İraq rejiminin Küveyt işğalına son qoyulduqdan və oradan çıxarıldıqdan sonra da hakimiyyət kürsüsündə qalmasına səbəb oldu. Regional balanslar və ABŞ-ın "Səhra fırtınası" müharibəsində özü üçün müəyyən etdiyi strateji hədəflərdən daha artıq proseslərə cəlb olunmaq istəməməsi İraq rejimini ayaqda saxlayan amillərin başında gəlirdi; yoxsa rejimin öz gücü və ya çökməyə qarşı dayanıqlılığı heç bir şəkildə faktor deyildi. Lakin bütün bunlara baxmayaraq, İraq rejimi öz mövcudluğunu qorumasını həm özü, həm də İraq və iraqlılar üçün mütləq bir "qələbə" hesab etdi. Baş verənləri "Döyüşlərin anası" adlandırdı, ölkəni bayram şənlikləri ilə alovlandırdı və sonrakı uzun illər ərzində — İraqın məruz qaldığı hərbi, iqtisadi, hüquqi və ekoloji məğlubiyyətin dəhşətinə baxmayaraq — bu "qələbə ritorikası"ndan istifadə etməyə davam etdi. Halbuki bu məğlubiyyət İraqın və iraqlıların həyatın bütün sahələrində onilliklərlə geriyə düşməsinə səbəb olmuş, İraqın şəhərlərini və sakinlərini hər baxımdan yoxsul olan səfalət yığınlarına çevirmişdi.
İndi isə, İran rejimi və tərəfdarları da, əgər müharibə bitsə və mövcud rejimin bəzi strukturları hakimiyyətdə qala bilsə – onların hakimiyyətdə qalmasına səbəb olan şərtlər və vəziyyətlər nə olursa-olsun – həmin ssenaridən çox uzaq görünmürlər.
Bunun baş verməsi o demək olacaq ki, hakimiyyətdə qalanlar öz "idarəetmə legitimliyini" təmin etmək üçün yeni bir alət icad edəcəklər: "Qələbə". Bu qələbə süni və xəyali olsa da, onların ən intensiv şəkildə istifadə etdiyi və təbliğ etdiyi vasitə olacaq. Bunu edəcəklər, çünki bütün digər vasitələr tükəndikdən sonra bu, istifadə edilə biləcək yeganə "arqument" olacaq.
Müharibənin reallıqları bu rejimin təxminən yarım əsrdir öz hakimiyyətinin qanuniliyi üçün pərdə kimi istifadə etdiyi bütün təbliğat sistemini darmadağın etdi. İran rejimi "dəhşət balansı" vasitəsilə çəkindirmə qabiliyyətinə malik olduğu barədə iddialarını yeridə bilmədi; müharibə sübut etdi ki, rəqiblər İranın bütün infrastrukturunu, hərbi müəssisələrini və hakimiyyət sisteminin zirvəsini məhv etmək gücündədir, İranın verdiyi zərər isə yalnız müvəqqəti xaos yaradan bir neçə raketdən o yana keçmir. Eyni zamanda, müharibə göstərdi ki, regional proksiləri və agentləri, İran xalqının həyatı və gələcəyi hesabına onlara xərclənən nəhəng vəsaitlərə baxmayaraq, rejim xeyrinə hər hansı siyasi və ya hərbi üstünlük yarada bilmədilər.
Eyni kontekstdə böyük dövlətlər bu rejimin köməyinə çatmadılar və rejimin "imperialist güclərə qarşı cəbhə" iddiaları rüsvayçı şəkildə iflasa uğradı. Beynəlxalq güclər, Qərblə və ABŞ-ın dünyadakı liderliyi ilə rəqabət aparsalar da, hər zaman daha realistdirlər və öz xalqlarının Qərblə iç-içə olan maraqlarına inanırlar; İran rejimi kimi sistemlərin yarım əsrdir təbliğ etdiyi "böyük qarşıdurma" xəyallarına əhəmiyyət vermirlər. Bütün bunlarla yanaşı, İran heç bir kütləvi islamçı dini hissləri oyada bilmədi, bəlkə də bunun tam əksi baş verdi. Hər şeydən əvvəl isə, rejimin öz hakimiyyət legitimliyinin "tac incisi" saydığı "Sionist rejimin kökünü kəsmək" iddiasının nə dərəcədə böyük bir illüziya olduğu üzə çıxdı.
Bu beş amil müharibə zamanı eyni anda çökdü, hərçənd ki, İran rejiminin ritorikasındakı xəyallara inanmayanlar üçün bu həqiqətlər çoxdan bəlli idi. Eynilə keçmiş İraq rejiminin ikinci Körfəz müharibəsindən sonra bütün siyasi təbliğat sisteminin çökməsi kimi. Lakin hər iki rejimin meydan reallıqlarına rəğmən "qələbə"nin qaçılmazlığı üzərində israr etməsi göstərir ki, baş verənlər bu rejimin obyektiv reallıqlardan deyil, hakimiyyət legitimliyi uydurmaq üçün bir alət və ritorika olaraq "qələbə"yə olan ehtiyacından qaynaqlanır.
Lakin "illüziyalar sistemi"nin bu müharibənin aydın nəticəsi kimi ifşası göstərir ki, İran cəmiyyətinin rəy və maraqlarını təmsil etmək legitimliyi əvəzinə bu xəyallara söykənən rejim, artıq çıxılmaz vəziyyətdədir. Davamlı iqtisadi və insani inkişaf, ifadə azadlığına və ədalətli təmsilçiliyə əsaslanan siyasi sistem qurmaq kimi daxili legitimlik yarada biləcək yeni üsulların yoxluğu, həmçinin hakimiyyətin qalıqları və güc strukturları daxilində qaçılmaz olaraq başlayacaq mübarizələr İranın və onun cəmiyyətlərinin uzun illər boyunca hansı şəraitdə yaşayacağını göstərir.
Hakimiyyət mütləq gücdən başqa hər şeydən məhrum və çılpaq qalacaq, bir çox bölgələr və sosial təbəqələr ən ağır həyat şərtləri ilə üzləşəcək. Cəmiyyətin daha təhsilli və şəhərli təbəqələri uzun illərdir can atdıqları hədəflərə çata bilməyəcək, İranın böyük şəhərləri tarixi bir geriləmə mərhələsinə qədəm qoyacaq və İran dövlətinin uzunmüddətli perspektivdə vahidliyini qoruyub saxlamasına dair heç bir zəmanət olmayacaq.
Lakin bütün bunlara rəğmən, "Qələbə muzeyi" fəaliyyətini davam etdirəcək; o, ölkədəki hər şeyin, xüsusən də hər yerdə ən kəskin şəkildə hiss ediləcək səfalətin üzərində parıldamağa davam edəcək.