BAKI,VOA
Tarix bu gün xalqımızın ən şanlı və eyni zamanda ən kədərli dövlətçilik itkilərinə, diktatorların qanlı sonluğuna və bəşəriyyəti sarsıdan radiasiya fəlakətlərinin ifşasına şahidlik edib. 28 aprel – Şərqdə və Türk dünyasında ilk demokratik respublika olan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Sovet İttifaqının Qırmızı Ordusu tərəfindən işğal edilərək süquta uğradıldığı (1920) tarixi və hüznlü gündür. Qlobal müharibə səhnəsində isə bu gün faşizmin qurucularından biri olan İtaliya diktatoru Benito Mussolininin və sevgilisinin partizanlar tərəfindən vəhşicəsinə güllələnərək edam edildiyi (1945) və qlobal qəzəbə səbəb olan Amerika Birləşmiş Ştatları əsgərlərinin Əbu Qreyb həbsxanasındakı işgəncə fotolarının yayımlandığı (2004) təqvimdir. Ekologiya və elm tarixində 28 aprel, Sovet İttifaqının gizlətməyə çalışdığı Çernobıl fəlakətinin yaratdığı kütləvi radiasiya buludlarının İsveçdə aşkar edilərək dünyaya bəyan edildiyi (1986) gündür. Qardaş Türkiyə Respublikası tarixində isə bu təqvim qlobal xəbər şəbəkəsi olan "Anadolu Agentliyi"nin rəsmi fəaliyyətə başlaması və milli qanunların qəbulu ərəfəsi kimi yadda qalıb. Müasir Azərbaycan tarixi üçün isə bu gün işğaldan azad edilmiş ərazilərdə qonşu dövlətlə birbaşa sərhəd dirəklərinin quraşdırılması ilə suverenliyin rəsmən bərpa edildiyi qürurverici bir gündür. Kosmosa ilk turistin uçuşundan Səddam Hüseynin doğulmasına qədər – www.voa.az 28 aprelin ən geniş, təfsilatlı və ölkədaxili rəsmi qərarlarla zəngin xronologiyasını təqdim edir.
Qüds kralının qətlə yetirilməsi: Üçüncü Səlib yürüşünün liderlərindən olan Qüds kralı Konrad Monferrat Həşhaşilər (Assasinlər) təriqətinin üzvləri tərəfindən xaincəsinə sui-qəsdlə öldürüldü (1192).
Gineqeyt döyüşünün başlanması: Avropada Səksən illik müharibə və İtaliya müharibələri çərçivəsində Fransa və İspaniya qüvvələri arasında gərgin Gineqeyt döyüşü partlaq verdi (1503).
Avstraliya qitəsinin kəşfi: İngilis dəniz səyyahı və kapitanı Ceyms Kuk "Endeavour" gəmisi ilə Avstraliyanın şərq sahilinə, bu gün Sidneyin yerləşdiyi Botani körfəzinə rəsmən çatdı (1770).
Merilend ştatının konstitusiyanı təsdiqləməsi: Amerika Birləşmiş Ştatlarının quruluşu prosesində Merilend ştatı rəsmən Amerika Konstitusiyasını ratifikasiya edən yeddinci ştat oldu (1788).
Baunti gəmisində məşhur qiyam: Dünya dənizçilik tarixinin ən məşhur hadisələrindən biri – Böyük Britaniya donanmasına məxsus "Bounty" (Baunti) gəmisində kapitan Uilyam Blaya qarşı matrosların qanlı qiyamı baş verdi (1789).
Kolorado ştatında kömür fəlakəti: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Kolorado ştatındakı "Eccles" kömür mədənində baş verən dəhşətli metan qazı partlayışı nəticəsində 181 mədənçi diri-diri yanaraq həlak oldu (1914).
Qadınların Beynəlxalq Sülh Konqresi: Birinci Dünya Müharibəsinin qırğınlarına qarşı çıxan minlərlə qadın nümayəndə Niderlandın Haaqa şəhərində ilk rəsmi Beynəlxalq Qadınlar Konqresində toplandı (1915).
Səudiyyə Ərəbistanında torpaqların fəthi: Ərəbistan yarımadasında İbn Səudun qüvvələri Rəşidi qüvvələrini məğlub edərək Hail bölgəsini ələ keçirdi və gələcək səltənətin əsasını gücləndirdi (1921).
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin süqutu: Türk dünyasının və Şərqin ilk demokratik, dünyəvi dövləti olan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Sovet İttifaqının 11-ci Qırmızı Ordusunun Bakını işğal etməsi nəticəsində rəsmən süquta uğradı və dövlət müstəqilliyi müvəqqəti itirildi (1920).
Sovet hakimiyyətinin Azərbaycanda rəsmiləşməsi: Bakı şəhərində bolşevik rəhbərliyi tərəfindən Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası rəsmən elan edildi və milli hərbi-siyasi xadimlərə qarşı kütləvi repressiyalar başladı (1920).
Uembli stadionunun tarixi açılışı: Dünya futbolunun məbədlərindən biri hesab edilən Böyük Britaniyanın paytaxtı Londondakı əfsanəvi Uembli (Wembley) stadionu rəsmən istifadəyə verildi (1923).
Sarı qızdırma peyvəndinin kəşfi: Bəşəriyyəti xilas edən kəşf – tibb mütəxəssisləri insanlarda ölümcül olan "sarı qızdırma" (yellow fever) xəstəliyinə qarşı ilk effektiv peyvəndin yaradıldığını dünyaya elan etdilər (1932).
İraq diktatoru Səddam Hüseynin doğumu: Yaxın Şərqin tarixində ən ziddiyyətli və qəddar rejimlərdən birini quracaq İraqın gələcək prezidenti Səddam Hüseyn Tikrit şəhəri yaxınlığında dünyaya gəldi (1937).
Ustaşa qüvvələrinin Qudovats qətliamı: İkinci Dünya Müharibəsi çərçivəsində Xorvatiya faşist (Ustaşa) birləşmələri Qudovats kəndində yüzlərlə silahsız serb kəndlini kütləvi şəkildə güllələyərək etnik təmizləməyə başladı (1941).
Benito Mussolininin vəhşicəsinə edamı: İtaliyanın faşist diktatoru Benito Mussolini və onun məşuqəsi Klarita Petaççi İsveçrəyə qaçarkən kommunist partizanlar tərəfindən ələ keçirildi və güllələnərək edam olundu (sonra cəsədləri Milanda başıaşağı asıldı) (1945).
Adolf Hitlerin bunkerdə gizli nikahı: Sovet İttifaqı qüvvələri Berlinin mərkəzinə daxil olarkən, Üçüncü Reyxin rəhbəri Adolf Hitler bunkerdə sevgilisi Eva Braunla rəsmən nikah bağladı və vəsiyyətnaməsini yazdı (1945).
Tur Heyerdalın Kon Tiki səyahəti: Norveçli məşhur kəşfiyyatçı Tur Heyerdal Polineziya adalarının qədim sivilizasiyalar tərəfindən məskunlaşmasını sübut etmək üçün "Kon-Tiki" adlı ibtidai salla Perudan Sakit okeana doğru yola düşdü (1947).
Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Fələstin qətnaməsi: Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurası Fələstin ərazisində artan ərəb-yəhudi toqquşmalarını dayandırmaq üçün təcili atəşkəs tələb edən rəsmi qətnamə qəbul etdi (1948).
San Fransisko sülh müqaviləsinin qüvvəyə minməsi: İkinci Dünya Müharibəsini Yaponiyada rəsmən yekunlaşdıran və ölkənin dövlət suverenliyini bərpa edən tarixi "San Fransisko Sülh Müqaviləsi" tam olaraq qüvvəyə mindi (1952).
Taybey müqaviləsinin imzalanması: Yaponiya dövləti və Çin Respublikası (Tayvan) arasında İkinci Dünya Müharibəsinin nəticələrini tənzimləyən rəsmi "Taybey sülh müqaviləsi" imzalandı (1952).
Dominikan Respublikasına Amerika müdaxiləsi: Amerika Birləşmiş Ştatları prezidenti Lindon Conson kommunizm təhlükəsi bəhanəsi ilə minlərlə dəniz piyadasını Dominikan Respublikasına kütləvi hərbi müdaxiləyə göndərdi (1965).
Məhəmməd Əlinin Vyetnam müharibəsindən imtinası: Dünya boks tarixinin əfsanəsi Məhəmməd Əli dini və əxlaqi inanclarını (İslam dinini) əsas gətirərək Amerika Birləşmiş Ştatları ordusunda xidmət etməkdən və Vyetnam müharibəsinə qatılmaqdan rəsmən imtina etdi (1967).
Fransa prezidenti Şarl de Qollun istefası: Fransa Respublikasının ən güclü prezidentlərindən və İkinci Dünya Müharibəsi qəhrəmanlarından olan Şarl de Qoll konstitusiya referendumunda məğlub olduqdan sonra rəsmən vəzifəsindən istefa verdi (1969).
Sovet İttifaqında Brilliant əl filminin premyerası: Sovet kino sənayesinin ən məşhur komediyalarından və şedevrlərindən sayılan Leonid Qaydayın "Brilliant əl" (Brilliantovaya ruka) filmi rəsmən kinoteatrlarda nümayişə başladı (1969).
Nevada ştatında dəhşətli silah partlayışı: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Nevada ştatındakı qatar stansiyasında minlərlə ton hərbi sursat və bomba daşıyan vaqonlarda güclü partlayış baş verdi, şəhər xarabalığa çevrildi (1973).
Şimali Vyetnam qüvvələrinin Sayqona yaxınlaşması: Vyetnam müharibəsinin son günlərində Şimali Vyetnamın kommunist qüvvələri Cənubun paytaxtı Sayqon (Ho Şi Min) şəhərinin mərkəzinə doğru rəsmən həlledici quru hücumlarına başladılar (1975).
Qırmızı Ordu Fraksiyasının Almaniyada məhkəməsi: Qərbi Almaniyanı terror aktları ilə sarsıdan radikal solçu "Rote Armee Fraktion" (RAF) qruplaşmasının liderlərinin Stammheim həbsxanasındakı məhkəmə prosesi beynəlxalq diqqətə səbəb oldu (1977).
Əfqanıstanda Səvr inqilabının qurbanları: Əfqanıstan Respublikasında Sovet İttifaqının dəstəklədiyi kommunist qüvvələrin "Səvr inqilabı" (çevrilişi) nəticəsində ölkə prezidenti Məhəmməd Davud xan və ailəsi rəhmsizcəsinə qətlə yetirildi (1978).
Qalisiyanın muxtariyyət statusu alması: İspaniya krallığı daxilində demokratikləşmə prosesi çərçivəsində tarixi Qalisiya (Galicia) bölgəsi rəsmən xüsusi muxtariyyət statusu qazandı (1981).
Çernobıl radiasiyasının dünyada ifşası: Sovet İttifaqı rəhbərliyinin günlərlə gizlətdiyi Çernobıl nüvə fəlakətinin radiasiya buludları İsveçdəki Forsmark atom stansiyası tərəfindən rəsmən qeydə alındı və böhran bütün dünyaya ifşa edildi (1986).
Aloha hava yolları fəlakəti: Amerika Birləşmiş Ştatlarında Havay adaları üzərində hərəkət edən "Aloha Airlines 243" reysinin gövdəsi havada parçalandı, möcüzə nəticəsində pilotlar təyyarəni yerə endirə bilsələr də 1 stüardessa həlak oldu (1988).
Böyük Britaniyanın rok əfsanələrinin qayıdışı: Dünya rok musiqisinin simvollarından olan "The Who" qrupu uzun ayrılıqdan sonra Londonda kütləvi pərəstişkar ordusu qarşısında tarixi rəsmi konsert verdi (1990).
Əfqanıstan İslam Dövlətinin elanı: Əfqanıstanda kommunist rejiminin tamamilə çökməsinin ardınca mücahid qüvvələri paytaxt Kabilə daxil olaraq ölkəni rəsmən "Əfqanıstan İslam Dövləti" elan etdilər (1992).
Yak qırx iki təyyarəsinin qəzası: Hindistanın Amritsar şəhəri yaxınlığında "Yak-42" sərnişin təyyarəsinin qatı duman səbəbindən dağa çırpılması nəticəsində onlarla sərnişin fəci şəkildə həlak oldu (1993).
Rusiya tərəfindən Çeçenistanın iqtisadi blokadası: Rusiya Federasiyası rəhbərliyi müstəqillik tələb edən Çeçenistan Respublikasına qarşı təzyiqləri artırmaq üçün rəsmən sərt iqtisadi və nəqliyyat blokadasına başladı (1993).
Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin casus qalmaqalı: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin (CIA) yüksək rütbəli keçmiş zabiti Oldriç Eyms onilliklər boyu Sovet İttifaqına və Rusiyaya casusluq etdiyinə görə rəsmən günahkar bilindi və ömürlük həbsə məhkum edildi (1994).
Ruanda soyqırımında Tanzaniyaya kütləvi köç: Ruandada törədilən vəhşi qırğınlardan xilas olmağa çalışan yüz minlərlə tutsi qaçqını kütləvi şəkildə qonşu Tanzaniya sərhədlərinə doğru insanlıq tarixinin ən böyük köçünü reallaşdırdı (1994).
Cənubi Koreyada metro partlayışı fəlakəti: Cənubi Koreyanın Daequ şəhərində tikilməkdə olan metro stansiyasında baş verən dəhşətli qaz partlayışı nəticəsində 100-dən çox insan (əksəriyyəti tələbələr) həlak oldu (1995).
Avstraliyada Port Artur qətliamı: Avstraliya tarixində ən qanlı silahlı terror hücumu – Tasmaniya adasındakı Port-Artur turistik mərkəzinə daxil olan silahlı şəxs 35 günahsız vətəndaşı qətlə yetirdi, ölkənin silah qanunları kökündən dəyişdirildi (1996).
Bəşəriyyətin ilk kosmik turisti: Amerikalı milyoner iş adamı Dennis Tito Rusiya Federasiyasına məxsus "Soyuz TM-32" kosmik gəmisi vasitəsilə Beynəlxalq Kosmik Stansiyaya uçaraq tarixin ilk rəsmi kosmik turisti oldu (2001).
Əbu Qreyb həbsxanasında işgəncələrin ifşası: Amerika Birləşmiş Ştatları əsgərlərinin İraqdakı "Əbu Qreyb" həbsxanasında məhbuslara qarşı törətdiyi amansız işgəncə və ləyaqətsiz davranış fotoları "CBS" kanalı tərəfindən rəsmən yayımlanaraq qlobal nifrətə səbəb oldu (2004).
İraqda yeni demokratik hökumətin təsdiqi: Səddam Hüseyn rejiminin çöküşündən sonra İraq Respublikasında çoxpartiyalı və etnik qrupları əhatə edən ilk müasir hökumət rəsmən parlament tərəfindən təsdiqləndi (2005).
Hindistanın kosmik peyk qruplaşması buraxılışı: Hindistan Kosmik Tədqiqatlar Təşkilatı "PSLV-C9" raketi vasitəsilə bir anda on fərqli peyki orbitə uğurla buraxaraq qlobal kosmos yarışında böyük bir rekorda imza atdı (2008).
Mərakeşdə Argana kafesində terror aktı: Mərakeşin turistik mərkəzi olan Mərakeş şəhərindəki məşhur "Argana" kafesində radikal terrorçuların törətdiyi partlayış nəticəsində 17 əcnəbi və yerli vətəndaş həlak oldu (2011).
Roma Papasının Misirə sülh səfəri: Katolik dünyasının rəhbəri Roma Papası Fransisk xristian və müsəlman icmaları arasında sülhü təşviq etmək və terrora qarşı birləşmək məqsədilə Misirə rəsmi dövlət səfərinə başladı (2017).
Hindistanda qadınlara qarşı zorakılıq qanunu: Hindistan hökuməti ölkə daxilində artan uşaq və qadın qətliamlarına, təcavüz hallarına qarşı rəsmən ölüm cəzasını nəzərdə tutan ən sərt cəza qanununu qəbul etdi (2018).
Şimali Koreya saat qurşağının Cənubla birləşdirilməsi: Koreya yarımadasındakı rəsmi sülh sammitinin nəticəsi olaraq Şimali Koreya rəhbərliyi ölkənin saat qurşağını Cənubi Koreya ilə eyniləşdirəcəyini rəsmən bəyan etdi (2018).
Kolumbiyanın qlobal iqtisadi təşkilata qəbulu: Kolumbiya Respublikası illərlə davam edən islahatlardan sonra rəsmən Avropa İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatının (OECD) 37-ci tamhüquqlu üzvü olaraq iqtisadi sıçrayış etdi (2020).
Çin Xalq Respublikasının kosmik stansiya modulu: Çin Xalq Respublikası qlobal kosmik rəqabətdə Amerika Birləşmiş Ştatlarına meydan oxuyaraq özünün "Tianhe" (Səma Harmoniya) adlı yeni nəsil kosmik stansiyasının əsas modulunu fəzaya buraxdı (2021).
Birləşmiş Millətlər Təşkilatı rəhbərinin müharibə zonasına səfəri: Rusiya-Ukrayna müharibəsində atəşkəsi təmin etmək cəhdləri çərçivəsində Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Katibi Antonio Quterreş rəsmən Kiyevə səfər edərək xarabalıqları ziyarət etdi (2022).
Avropa İttifaqından Ukraynaya dondurulmuş Rusiya aktivləri qərarı: Avropa İttifaqının Şurası qlobal hüquqda presedent yaradaraq, Rusiyanın dondurulmuş dövlət aktivlərindən əldə edilən gəlirlərin Ukraynanın bərpasına və hərbi dəstəyinə verilməsi barədə rəsmi qətnamə layihəsini təsdiqlədi (2024).
Amerika Birləşmiş Ştatlarında TikTok şəbəkəsinə qarşı rəsmi qanun: Amerika Birləşmiş Ştatları Prezidenti Co Bayden Çin Xalq Respublikasına məxsus "TikTok" sosial şəbəkəsinin məcburi satılmasını, əks halda ölkəboyu qadağan edilməsini nəzərdə tutan qəti milli təhlükəsizlik qanununu rəsmən imzaladı (2024).
Azərbaycanın müasir tarixi (rəsmi hadisələr)
Azərbaycan və Ermənistan sərhədinin birbaşa delimitasiyası: Azərbaycan Respublikasının diplomatik və hərbi qüdrətinin nəticəsi olaraq, Qazax rayonu istiqamətində (Bağanıs Ayrım, Aşağı Əskipara, Xeyrimli, Qızılhacılı kəndləri) 30 ildən sonra ilk rəsmi sərhəd dirəklərinin quraşdırılması prosesi tam şəkildə həyata keçirildi və dövlət suverenliyimiz bərpa olundu (2024).
İqlim Dəyişikliyi (COP29) çərçivəsində qlobal büdcənin təsdiqi: Bakı şəhərində keçiriləcək qlobal iqlim tədbirinə (COP29) hazırlıq məqsədilə Birləşmiş Millətlər Təşkilatı və Azərbaycan hökuməti arasında dövlətlərarası yeni yaşıl inkişaf büdcəsi və paktların rəsmi müzakirəsi yekunlaşdırıldı (2024).
Zəngilan rayonunda Ağıllı Kənd layihəsinin üçüncü mərhələsi: Azərbaycan Respublikasının Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi və Rəqəmsal İnkişaf Nazirliyinin ortaq bəyanatı ilə işğaldan azad edilmiş Zəngilan rayonunda tətbiq olunan yüksək texnologiyalı "Ağıllı Kənd" layihəsinin üçüncü və ən böyük genişləndirmə mərhələsinin rəsmi yekun hesabatı təqdim olundu (2025).
Orta Dəhlizin yeni nəqliyyat razılaşması: Azərbaycan Respublikası, Qazaxıstan və Gürcüstan rəhbərliklərinin iştirakı ilə Xəzər dənizi üzərindən keçən ticarət yüklərinin gömrük prosedurlarını avtomatlaşdıran və sürətləndirən ortaq rəqəmsal tranzit qanunu rəsmən qüvvəyə mindi (2025).