BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi
Tədamun məhəlləsinin cəlladı Əmcəd Yusif ədalətin pəncəsindədir. İnqilabın başlanğıcında Dəra şəhərinin Siyasi Təhlükəsizlik şöbəsinin rəisi və Bəşər Əsədin xalası oğlu Atif Nəcib barmaqlıqlar arasındadır və mühakimə olunur. 2023-cü ildə Qutada baş vermiş kimyəvi qətliama görə məsuliyyət daşıyanlardan biri olan briqada generalı Adnan Hilvə həbs edilib. Suriyada keçid dövrü ədaləti prosesi artıq başlayıb.
Bu proses ölkədə hüquqi mübahisələrə səbəb olsa da, xalq arasında böyük rahatlıq hissi yaradıb. 14 illik inqilab dövründə bir milyondan çox qurban verən suriyalılar, övladlarının qatillərinin mühakimə olunduğunu görməklə bir növ xilas hiss etdilər. Bununla belə, hüquqşünasların rəyləri ikiyə bölündü: bəziləri bu prosesin qüsursuz olduğunu düşünsə də, digərləri Suriya qanunlarının müharibə cinayətlərini tam nəzərə almadığını və mühakimələrin Qanunvericilik Şurasının toplanaraq bu sahədə yeni qanunlar qəbul etməsinə qədər təxirə salınmasının daha doğru olacağını müdafiə etdilər.
Keçid dövrü ədaləti ətrafında müzakirələrin qızğın vaxtında, müasir tarixin bənzərini görmədiyi cinayətləri əks etdirən videolar sızmağa və ya yenidən paylaşılmağa başladı: soyuqqanlılıqla həyata keçirilən işgəncələr, zorlamalar, məhbusların orqanlarının oğurlanması; Əsəd dövründə həm təhlükəsizlik və ordu mənsublarının, həm də bəzi həkimlərin iştirak etdiyi cinayətlər.
İnqilabın ilk aylarında Əsəd rejimi öz mənsublarının törətdiyi pozuntuları əks etdirən videoları qəsdən özü sızdırırdı. O, bu videolardakı şəxslərin məhz Ələvi ləhcəsində danışmasına xüsusi diqqət yetirirdi ki, inqilabın mahiyyətini azadlıq və ləyaqət uğrunda mübarizədən çıxarıb məzhəblərarası silahlı münaqişəyə çevirsin. Bu sızmaların arxasında Əsədin dayandığına dair heç bir şübhə yox idi; çünki ordu və təhlükəsizlik qüvvələri mülki şəxsləri döyüb təhqir edərkən və qəsdən məzhəbçi çıxışlar edərkən, hər hansı bir suriyalı vətəndaşın yaxın məsafədə dayanıb yüksək keyfiyyətli çəkiliş aparması qeyri-mümkün idi.
Bu gün ədalət prosesi başlayarkən və suriyalılar onları qətlə yetirənlərin barmaqlıqlar arasına düşdüyünü görərkən, bu videoların yenidən tirajlanması bəzi şübhələr doğurur. Bu, inqilab iştirakçılarının başına gələnləri unutması ilə bağlı deyil, bu sızmaların Suriyada məzhəbçi gərginliyi yenidən təhlükəli səviyyələrə qaldırması ilə bağlıdır.
Suriyanın başladığı sağalma prosesi məzhəbçi nifaqın qızışdırılması ilə bir araya sığmır. Ədalət yolu qisas çağırışları ilə uyuşmur. Xüsusilə də bu çağırışlar təkcə cinayətkarlardan deyil, bütün Ələvi icmasından qisas almağı hədəfləyirsə.
Qurbanların və itkin düşənlərin ailələrinin hiss etdiyi qəzəb haqlıdır. İnqilab illərində ölkədə nələrin baş verdiyindən xəbərsiz olanların yaşadığı şok başa düşüləndir. Lakin qəbulolunmaz və anlaşılmaz olan odur ki, intiqam çağırışları təkcə cinayətkara deyil, həm də onun ailəsinə, mühitinə və kəndinə qarşı yönəlsin.
Xatırlatmağa ehtiyac varmı ki, inqilabın əvvəlində bu sızmalardan kim faydalanırdısa, bu gün videoların yenidən paylaşılmasından faydalanan da məhz odur? Hər hansı bir məzhəb davasından nə yeni Suriyanın, nə də onun hökumətinin qazanmayacağını söyləməyə gərək varmı? İnsan bəzən çəkdiyi bütün ağrı və zülmə rəğmən, soyuqqanlı düşünməyə ehtiyac duyur. Suriyalılar görməlidirlər ki, hər hansı bir qisas əməli və ya məzhəb davası ədalət yolunu kəsəcək, Suriyanın dirçəliş və sabitlik yürüşünə mane olacaq.
Sızdırılan videolara rəğmən, kim deyə bilər ki, Əsədin cinayətlərində iştirak edənlərin hamısı yalnız bir məzhəbə mənsubdur? Hər bir suriyalı öz xalqını qətlə yetirən, onlara işgəncə verən və onları yurdundan didərgin salan müxtəlif məzhəblərdən olan yüzlərlə zabit və əsgərin adını çəkə bilər.
Martin Lüter Kinq deyirdi: "Hər hansı bir yerdəki ədalətsizlik hər yerdə ədalət üçün təhlükədir". İntiqam yolu ilk növbədə ədalət yolunu iflic edəcək. Ümumiləşdirmə və təhriketmə ritorikası isə hər kəs üçün sabit dövlət qurmaq layihəsini təhdid edəcək.
Bu, cinayətkarları bağışlamaq çağırışı deyil; bu, bütün cinayətkarların mühakimə olunması çağırışıdır. Qisasa deyil ədalətə, məzhəblərə deyil dövlətə çağırışdır. Bu, dünənin məzlumunun bu günün zalımına çevrilməməsi üçün bir çağırışdır.
Suriyalıların bu gün ədalətə nə qədər ehtiyacı varsa, Suriyanın da sabitliyə bir o qədər ehtiyacı var. Sabitlik ədalətin ziddi deyil, lakin o, qəti şəkildə qisasın və məzhəbçi təhrikin ziddidir.