BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi
Son iyirmi ildə kosmos artıq yalnız elmi araşdırmaların və ya böyük dövlətlər arasındakı geosiyasi rəqabətin məkanı deyil. Bu sahə sürətlə dünyanın ən gəlirli iqtisadi istiqamətlərindən birinə çevrilərək investorların, texnologiya şirkətlərinin və maliyyə fondlarının diqqət mərkəzinə düşüb. Mütəxəssislərin hesablamalarına görə, yaxın onilliklərdə kosmos iqtisadiyyatının dəyəri trilyonlarla dollara çata bilər.
Bu transformasiyanın ən diqqətçəkən göstəricilərindən biri kosmik texnologiyalar şirkəti olan “Speys İks”in tarixdə ən böyük ilkin kütləvi səhm təkliflərindən biri vasitəsilə 75 milyard dollar vəsait toplaması olub. Şirkətin bazar dəyərinin təxminən 1,77 trilyon dollar səviyyəsində qiymətləndirilməsi investorların kosmos sənayesinin gələcəyinə nə qədər böyük ümid bəslədiyini göstərir. Maraqlıdır ki, şirkətin gəlirləri hələ də bir çox ənənəvi texnologiya nəhənglərinin gəlirlərindən aşağı olsa da, bazar iştirakçıları onun uzunmüddətli potensialına inanırlar.
Ekspertlər hesab edirlər ki, bu hadisə yalnız maliyyə bazarları üçün əlamətdar hadisə deyil. Bu, həm də qlobal iqtisadiyyatın strukturunda baş verən dərin dəyişikliklərin göstəricisidir. Vaxtilə dövlət büdcələri üçün xərc mənbəyi hesab olunan kosmik fəaliyyət indi özəl kapitalı cəlb edən, rəqəmsal infrastruktur, rabitə və texnologiya bazarlarını yenidən formalaşdıran geniş iqtisadi sektora çevrilib.
Dövlətlərin inhisarından şirkətlərin rəqabətinə
Kosmos fəaliyyəti uzun illər ərzində dövlətlərin nəzarətində olub. ABŞ ilə keçmiş Sovet İttifaqı arasında yaşanan kosmik yarış, daha sonra ABŞ Milli Aeronavtika və Kosmos Administrasiyasının, Avropa, Rusiya və Çin kosmik agentliklərinin həyata keçirdiyi proqramlar bu sahənin əsas hərəkətverici qüvvəsi sayılırdı.
Lakin özəl sektorun kosmos sənayesinə daxil olması vəziyyəti kökündən dəyişdirdi. Amerikalı milyarder İlon Maskın rəhbərlik etdiyi “Speys İks” təkrar istifadə edilə bilən raket texnologiyasını uğurla tətbiq edərək yükdaşıma və buraxılış xərclərini əvvəlki dövrlərlə müqayisədə kəskin şəkildə azaltdı.
Şirkət təkrar istifadə edilə bilən və gələcəkdə Ay missiyalarında istifadə olunması nəzərdə tutulan “Starşip” kosmik gəmisinin hazırlanmasına 15 milyard dollardan çox vəsait yatırıb. Bu sistem həm “Starlink” peyk şəbəkəsinin genişləndirilməsi, həm də gələcək Ay proqramları üçün nəzərdə tutulur.
“Speys İks”in uğuru digər şirkətləri də bu bazara cəlb edib. Ceff Bezosun yaratdığı “Blu Oricin”, eləcə də “Roket Lab” və “Fayrfly Aerospeys” kimi şirkətlər bazara daxil olaraq hökumət müqavilələri və gələcək kommersiya layihələri uğrunda mübarizəyə başlayıblar. Beləliklə, kosmos yarışı dövlətlərarası rəqabətdən şirkətlərarası rəqabət mərhələsinə keçib.
Trilyon dollarlıq bazarın yüksəlişi
Araşdırma şirkəti olan “MakKinzi”nin hesablamalarına görə, qlobal kosmos iqtisadiyyatının həcmi 2023-cü ildə təxminən 630 milyard dollar təşkil edib. Proqnozlara əsasən, bu göstərici 2035-ci ildə 1,8 trilyon dollara yüksələcək.
Təxminən 9 faiz illik artım tempi ilə böyüyən bu sektorun inkişaf sürəti qlobal ümumi daxili məhsulun gözlənilən artım tempini iki dəfədən çox üstələyir.
Dünya İqtisadi Forumu və beynəlxalq audit-məsləhət şirkəti “Praysvoterhaus Kupers” də kosmik iqtisadiyyatın növbəti onillikdə qlobal iqtisadi inkişafın əsas hərəkətverici qüvvələrindən birinə çevriləcəyini bildirir. Bu artımın əsas səbəbləri rabitə, məlumat emalı və rəqəmsal xidmətlər bazarlarının genişlənməsi hesab olunur.
Kosmik bazar üzrə ixtisaslaşmış “Yurokonsalt” şirkətinin məlumatlarına görə, hazırda kosmos iqtisadiyyatının ümumi dəyərinin 70 faizdən çoxu peyklərlə bağlı kommersiya xidmətlərindən əldə edilir. Bu göstərici göstərir ki, iqtisadi gəlirlərin əsas hissəsi planetlərarası uçuşlardan və ya kosmik tədqiqatlardan deyil, gündəlik həyatın ayrılmaz hissəsinə çevrilən peyk xidmətlərindən formalaşır.
Ən böyük gəlir mənbəyi haradadır?
Kosmos sahəsi haqqında düşünərkən insanların ağlına ilk olaraq insanlı uçuşlar və nəhəng raketlər gəlir. Lakin gəlirlərin əsas hissəsi daha az görünən, lakin daha gəlirli fəaliyyət növlərindən əldə olunur.
Peyklər artıq qlobal rəqəmsal iqtisadiyyatın əsas sütunlarından birinə çevrilib. Onlar internet və telefon rabitəsini, televiziya yayımını, naviqasiya sistemlərini, logistika şəbəkələrini, təchizat zəncirlərinin idarə olunmasını, ağıllı kənd təsərrüfatını və iqlim monitorinqini təmin edir.
ABŞ Peyk Sənayesi Assosiasiyasının məlumatına görə, 2023-cü ildə kommersiya peyk sənayesinin gəlirləri 285 milyard dollara çatıb. Bu göstərici qlobal kosmos iqtisadiyyatının təxminən 71 faizini təşkil edir.
Son illərdə aşağı Yer orbitində fəaliyyət göstərən peyk şəbəkələrinin sürətlə genişlənməsi kosmik internet bazarının da sürətli inkişafına səbəb olub. Əvvəllər internet infrastrukturunun əsasını okeanların dibi və quru üzərindən çəkilən optik lif xətləri təşkil edirdisə, indi minlərlə peykdən ibarət yeni rabitə infrastrukturu formalaşır.
“Starlink” sistemi hazırda minlərlə peyki idarə edir və dünyanın müxtəlif ölkələrində milyonlarla istifadəçiyə xidmət göstərir. Mütəxəssislər hesab edirlər ki, yaxın illərdə kosmik internet bazarının dəyəri yüz milyardlarla dollara çata bilər.
İnvestorların gələcəyə böyük mərcı
Kosmos şirkətləri gəlirləri hələ tam formalaşmasa da, qlobal investisiya fondlarının diqqətini cəlb etməyə davam edir.
“Speys İks”in 1,77 trilyon dollarlıq qiymətləndirilməsi bunun ən aydın nümunəsidir. Şirkət açıqlayıb ki, hədəf bazarlarının ümumi potensialı 28,5 trilyon dollar səviyyəsində qiymətləndirilir. Bu potensial əsasən kosmik rabitə, kommersiya buraxılışları və kosmik infrastruktura bağlı xidmətlərin genişlənməsinə əsaslanır.
Bəzi investorlar hesab edir ki, hazırda kosmos sahəsində fəaliyyət göstərən şirkətlər gələcəkdə 1990-cı illərdə rəqəmsal inqilabın aparıcı qüvvəsinə çevrilmiş internet şirkətlərinin rolunu oynaya bilər.
ABŞ və Çin arasında yeni strateji yarış
Kosmos iqtisadiyyatındakı yüksəlişin arxasında yalnız biznes maraqları deyil, həm də böyük geosiyasi rəqabət dayanır.
ABŞ və Çin yalnız Aya insan göndərmək və ya kosmik stansiyalar qurmaq uğrunda deyil, həm də gələcəyin iqtisadiyyatını formalaşdıracaq infrastruktura sahib olmaq uğrunda mübarizə aparırlar. Buraya kosmik rabitə şəbəkələri, naviqasiya sistemləri, məsafədən müşahidə texnologiyaları və məlumat emalı platformaları daxildir.
ABŞ hökuməti son illərdə mülki və hərbi kosmos proqramlarına on milyardlarla dollar vəsait yönəldib. ABŞ Nümayəndələr Palatasının müdafiə xərclərinə nəzarət edən rəsmiləri 2027-ci maliyyə ili üçün 1,07 trilyon dollarlıq büdcə layihəsi təqdim edib. Layihəyə əsasən, ABŞ Kosmik Qüvvələri üçün 55,5 milyard dollar ayrılması nəzərdə tutulur.
Çin isə öz orbital stansiyasını inkişaf etdirməklə yanaşı, 2030-cu ilə qədər Ay səthinə çinli astronavt göndərməyi hədəfləyir.
2025-ci ilin sonuna qədər Çin orbitə 300-dən çox peyk çıxarıb. Bu peyklər rabitə, yayım, müşahidə və mövqe təyinetmə xidmətləri üçün istifadə olunur. Pekin həmçinin gələcəkdə yüz minlərlə peykin yerləşdirilə biləcəyi orbital mövqeləri təmin etmək istiqamətində genişmiqyaslı fəaliyyət göstərir.
Böyük dövlətlər bu sistemlərə yalnız iqtisadi deyil, həm də hərbi-strateji aktiv kimi yanaşırlar.
Hələ doğulmamış sənayelər
Bu gün kosmik iqtisadiyyatın əsas gəlir mənbəyi peyklər olsa da, diqqətlər gələcəyin yeni bazarlarına yönəlir.
Bu istiqamətlərdən biri kosmik mədənçilikdir. Məqsəd asteroidlərdən və Aydan nadir metalların çıxarılmasıdır. ABŞ Milli Aeronavtika və Kosmos Administrasiyasının hesablamalarına görə, Günəş sistemindəki asteroid qurşağında yerləşən faydalı qazıntı ehtiyatlarının ümumi dəyəri təxminən 700 kvintilyon dollara çata bilər. Bu rəqəm Yer kürəsində yaşayan hər bir insan üçün nəzəri olaraq 100 milyard dollardan çox sərvət deməkdir.
Digər perspektivli istiqamət kosmik turizmdir. Bu sahə xüsusi kosmik gəmilərlə mülki şəxslərin kosmosa daşınmasını nəzərdə tutur. 2021-ci ildən etibarən “Speys İks”, “Blu Oricin” və “Vircin Qalaktik” şirkətlərinin həyata keçirdiyi uçuşlar kosmik turizmin praktik mərhələyə keçdiyini göstərib.
Bundan əlavə, alimlər çəkisizlik mühitində istehsal texnologiyalarını araşdırırlar. Əczaçılıq sənayesi və yeni materialların hazırlanması istiqamətində aparılan tədqiqatlar gələcəkdə tamamilə yeni bazarların yaranmasına səbəb ola bilər.
Bu sahədə mühüm addımlardan biri də Çinin 2026-cı ilin yanvar ayında mikroqravitasiya şəraitində metalların ilk üçölçülü çapını həyata keçirməsi olub. Mütəxəssislər hesab edirlər ki, bu texnologiya gələcəkdə Ay və Mars missiyalarında yerində istehsal imkanları yaradacaq.
Süni intellektdən sonrakı böyük dalğa?
Hazırda qlobal investisiya bazarlarında əsas diqqət süni intellekt texnologiyalarına yönəlsə də, bir sıra beynəlxalq iqtisadi təşkilatlar hesab edir ki, növbəti böyük transformasiya məhz kosmos iqtisadiyyatı ilə bağlı olacaq.
Süni intellekt sistemləri böyük həcmdə məlumatlara əsaslanır və bu məlumatların getdikcə daha böyük hissəsi peyklər, kosmik rabitə şəbəkələri və müşahidə sistemləri vasitəsilə əldə edilir.
Rəqəmsal iqtisadiyyatın genişlənməsi fonunda kosmik infrastruktur üzərində nəzarət gələcəkdə iqtisadi və texnoloji güc balansını müəyyən edən əsas amillərdən birinə çevrilə bilər.
Bu səbəbdən artıq əsas sual kosmos iqtisadiyyatının böyüyüb-böyüməyəcəyi deyil. Əsas məsələ bu böyüməyə kimin rəhbərlik edəcəyidir: dövlətlər, yoxsa özəl şirkətlər? Həmçinin trilyonlarla dollarlıq yeni iqtisadiyyatın liderlərinin kim olacağı yaxın onilliklərin ən mühüm strateji suallarından biri hesab olunur.