BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi
Vaşinqtonun son illərdə həyata keçirdiyi strateji dəyişikliklər qlobal siyasətdə yeni reallıqlar formalaşdırır. 2024-2026-cı illəri əhatə edən dövrdə ABŞ xarici siyasətində müşahidə olunan yenilənmə prosesi ölkənin beynəlxalq sistemdən geri çəkilməsi deyil, güc resurslarının daha səmərəli şəkildə yenidən bölüşdürülməsi kimi qiymətləndirilir.
Yeni yanaşma ABŞ-nin mütləq üstünlüyə əsaslanan siyasətdən uzaqlaşaraq çoxqütblü dünya nizamında mövqeyini qorumağa yönəldiyini göstərir. Vaşinqton artıq qlobal liderliyi hər bölgədə birbaşa iştirak vasitəsilə deyil, seçilmiş prioritetlər əsasında həyata keçirməyə çalışır. Bu çərçivədə xarici öhdəliklərin yenidən qiymətləndirilməsi, resursların optimallaşdırılması və milli güc elementlərinin yenidən təşkili əsas istiqamətlər kimi ön plana çıxır.
2024-cü ilin aprelində dərc olunan və ABŞ-nin gələcək inkişaf perspektivlərini qiymətləndirən mühüm strateji hesabatda ölkənin üzləşdiyi daxili və xarici çağırışlar geniş şəkildə təhlil olunub. Hesabatda siyasi qütbləşmə, institusional zəifləmə və məhsuldarlığın azalması kimi daxili problemlərlə yanaşı, Çinin iqtisadi və texnoloji yüksəlişi ABŞ üçün uzunmüddətli strateji rəqabət amili kimi təqdim edilir.
Sənəddə vurğulanır ki, ABŞ hələ də özünü yeniləmək və qlobal güc statusunu qorumaq potensialına malikdir. Bunun üçün daxili və xarici siyasətin vahid strateji baxış əsasında uyğunlaşdırılması vacib hesab olunur.
Bu yanaşma sonradan ABŞ-nin 2025-ci il Milli Təhlükəsizlik Strategiyasında da öz əksini tapıb. Həmin sənəddə milli təhlükəsizlik anlayışı əvvəlki dövrlərdən fərqli olaraq yalnız hərbi üstünlüklə məhdudlaşdırılmır. İqtisadiyyat, texnologiyalar, enerji təhlükəsizliyi, təchizat zəncirləri və sənaye potensialı da təhlükəsizliyin əsas komponentləri kimi müəyyən edilir.
Yeni strategiya Soyuq müharibədən sonrakı dövrün xarici siyasət konsepsiyalarından uzaqlaşaraq milli dövlətin rolunu və suverenlik prinsipini ön plana çıxarır. Xarici ölkələrdə siyasi sistemlərin dəyişdirilməsi və ya cəmiyyətlərin yenidən qurulmasına yönəlmiş müdaxilələrə üstünlük verilmir. Bunun əvəzinə çəkindirmə, qüvvələr balansı və güc vasitəsilə sabitliyin təmin olunması prinsipləri əsas götürülür.
Bu dəyişikliklər Yaxın Şərq siyasətində də aydın şəkildə müşahidə olunur. Uzun illər ABŞ xarici siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri hesab edilən region artıq əvvəlki strateji əhəmiyyətini qismən itirir. Vaşinqtonun diqqəti getdikcə daha çox Asiya-Sakit okean məkanına yönəlir. Bunun əsas səbəbi isə Çinlə qlobal rəqabətin məhz həmin bölgədə cəmləşməsidir.
Bununla belə, ABŞ Yaxın Şərqdən tamamilə uzaqlaşmaq niyyətində deyil. Yeni yanaşmaya əsasən, regionda birbaşa hərbi iştirakın azaldılması və təhlükəsizlik yükünün daha çox regional tərəfdaşların üzərinə ötürülməsi nəzərdə tutulur. Eyni zamanda, İsrailin təhlükəsizliyi, beynəlxalq dəniz yollarının açıq saxlanılması, terrorizmə qarşı mübarizə və enerji resurslarının təhlükəsizliyi kimi həyati maraqların qorunması davam etdiriləcək.
Vaşinqton regionu artıq genişmiqyaslı münaqişələrin idarə olunduğu məkan deyil, sabitliyin qorunmasına yönəlmiş diplomatik və iqtisadi alətlər vasitəsilə nəzarətdə saxlanılan strateji zona kimi görür. Regional normallaşma prosesləri, çevik təhlükəsizlik əməkdaşlıqları və iqtisadi tərəfdaşlıqlar bu siyasətin əsas elementləri hesab edilir.
ABŞ-nin Çinlə bağlı yanaşması isə daha çox iqtisadi və texnoloji müstəvidə formalaşır. Vaşinqton Pekini Yaxın Şərqdə hərbi rəqib deyil, uzunmüddətli iqtisadi təsir imkanlarını genişləndirən güc kimi qiymətləndirir. Xüsusilə infrastruktur layihələri, strateji nəqliyyat qovşaqları, təchizat zəncirləri və yüksək texnologiyalar sahəsində Çinin mövqelərinin güclənməsi ABŞ-də narahatlıq yaradır.
Amerika rəhbərliyi hesab edir ki, iqtisadi təsir imkanları gələcəkdə siyasi təsirə çevrilə və qlobal iqtisadi sistemdə ABŞ-nin üstünlüklərini zəiflədə bilər. Buna görə də Vaşinqton hərbi vasitələrdən çox investisiya, texnologiya və maliyyə alətləri vasitəsilə tərəfdaş ölkələrin seçimlərinə təsir göstərməyə çalışır.
2026-cı il üçün hazırlanan Müdafiə Strategiyası isə bu yanaşmanın daha sərt mərhələsini nümayiş etdirir. Sənəddə Çin ABŞ üçün əsas strateji çağırış kimi təqdim edilir. Burada məqsəd Pekinin siyasi sistemini dəyişmək və ya onu təcrid etmək deyil, beynəlxalq qaydaları təkbaşına müəyyən edən dominant gücə çevrilməsinin qarşısını almaqdır.
Yeni strategiyada ən diqqətçəkən məqamlardan biri ənənəvi "məhdudlaşdırma" siyasətinin yerini "hegemonluğun qarşısının alınması" konsepsiyasına verməsidir. Vaşinqton hesab edir ki, güclü hərbi, sənaye və logistika imkanları yaradılarsa, Çin üçün riskli addımların dəyəri artacaq və Pekin qarşıdurma əvəzinə sabitliyə üstünlük verəcək.
Yaxın Şərqlə bağlı hissədə İran hələ də əsas rəqib kimi qiymətləndirilsə də, ABŞ-nin genişmiqyaslı hərbi müharibəyə maraq göstərmədiyi vurğulanır. Prioritet İranın regional təsir imkanlarının məhdudlaşdırılması və lazım gəldikdə məhdud hərbi tədbirlərin tətbiqi hesab edilir.
Eyni zamanda, ABŞ müttəfiqlərlə münasibətlərini də yenidən formalaşdırır. Yeni modeldə tərəfdaşlardan daha çox maliyyə və təhlükəsizlik öhdəlikləri tələb olunur. Beləliklə, müttəfiqlik münasibətləri ideoloji yaxınlıqdan daha çox qarşılıqlı maraqlar və məsuliyyət bölgüsü üzərində qurulur.
Mövcud geosiyasi şəraitdə ərəb ölkələri də mürəkkəb seçim qarşısındadır. Bir tərəfdən ABŞ-nin təhlükəsizlik təminatları region üçün vacib olaraq qalır, digər tərəfdən isə Çin iqtisadi inkişaf və investisiyalar baxımından əvəzolunmaz tərəfdaş hesab olunur. Bu səbəbdən ərəb dövlətlərinin əksəriyyəti iki güc arasında balans siyasəti yürütməyə üstünlük verir.
Ekspertlər hesab edirlər ki, yaxın illərdə Yaxın Şərq ölkələri nə Vaşinqtondan uzaqlaşacaq, nə də tam şəkildə Pekinin təsir dairəsinə daxil olacaq. Əsas məqsəd hər iki tərəflə əməkdaşlığı qorumaq və regionun böyük güclər arasında açıq qarşıdurma meydanına çevrilməsinin qarşısını almaq olacaq.
Beləliklə, 2024-2026-cı illərdə müşahidə olunan proseslər ABŞ xarici siyasətində təsadüfi dəyişiklik deyil, qlobal gücün yenidən təşkilinə yönəlmiş uzunmüddətli strategiyanın tərkib hissəsi kimi qiymətləndirilir. Bu strategiyada Yaxın Şərq əvvəlki mərkəzi mövqeyini qismən itirsə də, əhəmiyyətini tamamilə qoruyur. Çin isə artıq ABŞ üçün regional deyil, qlobal səviyyədə əsas strateji rəqib statusuna yüksəlib. Yeni beynəlxalq sistemdə əsas məsələ tərəflərdən birini seçmək deyil, dəyişən qüvvələr balansını düzgün idarə etməkdən ibarətdir.