BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi

Çin son illərdə dünya iqtisadiyyatının strateji sahələrində – xüsusilə neft daşımaları və nadir torpaq metallarının emalı üzrə – mövqeyini gücləndirərək qlobal təchizat zəncirlərində həlledici rol oynayan ölkəyə çevrilib. Enerji və yüksək texnologiya sənayesində baş verən dəyişikliklər Pekinin iqtisadi gücünü yalnız istehsalçı deyil, həm də istiqamətverici aktor kimi formalaşdırır.

Məlumatlara əsasən, Çin gəmiqayırma sənayesi 2026-cı ilin əvvəlindən etibarən dünya üzrə iri neft tanker sifarişlərinin 90 faizindən çoxunu özündə cəmləyib. Bu tankerlər yüksək yükdaşıma qabiliyyəti ilə daha az xərclə daha çox neftin daşınmasına imkan yaradır və beləliklə, qlobal enerji logistikasında Çin istehsalı gəmilərin çəkisini artırır.

Mütəxəssislər bildirirlər ki, nəqliyyat vasitələri üzərində bu üstünlük Pekinə dolayı yolla enerji ticarətinə təsir imkanları yaradır. Çünki neftin hansı marşrutla və hansı şərtlərlə daşınması qlobal qiymət formalaşmasında mühüm rol oynayır və bu sahədə Çin istehsalından asılılıq artır.

Digər tərəfdən, Çin nadir torpaq metallarının emalı sahəsində də qlobal lider mövqeyini qoruyur. Rəqəmlərə görə, dünya üzrə bu metalların təxminən 90 faizi Çində emal olunur. Bu elementlər elektronika, bərpa olunan enerji texnologiyaları və müdafiə sənayesi üçün əsas xammal hesab edilir.

Çinin şimal-şərq bölgələrində yeni yataqların aşkar edilməsi isə ölkənin bu sahədə üstünlüyünü daha da gücləndirə bilər. Daha asan çıxarılan və emalı nisbətən ucuz olan bu ehtiyatlar istehsal xərclərini azaldaraq Pekinin qlobal bazardakı təsir imkanlarını genişləndirir.

Qərb ölkələri isə uzun müddətdir ki, Çin asılılığını azaltmaq üçün alternativ təchizat zəncirləri yaratmağa çalışır. Lakin mövcud statistik göstəricilər Avropa və ABŞ sənayesinin hələ də Çin mənşəli materiallardan ciddi şəkildə asılı olduğunu göstərir. Xüsusilə avtomobil, elektronika və hərbi sənaye bu asılılıqdan daha çox təsirlənən sahələrdir.

Beynəlxalq ekspertlər hesab edirlər ki, Çinin bu üstünlüyü yalnız iqtisadi deyil, həm də geosiyasi alət kimi istifadə oluna bilər. Nadir torpaq metallarının ixracına dair məhdudiyyətlər və təchizat zəncirlərinə nəzarət Pekinə beynəlxalq danışıqlarda əlavə təzyiq imkanı yaradır.

ABŞ və Çin arasında aparılan ticarət danışıqlarında da bu mövzu mühüm yer tutur. Vaşinqton Pekindən bu resurslara çıxışda sabitlik tələb etsə də, Çin öz növbəsində ixrac nəzarətini strateji alət kimi saxlayır.

Ekspertlər qeyd edirlər ki, bu sahədə Çinin üstünlüyü təkcə təbii resurslarla bağlı deyil, həm də uzun illər formalaşmış texniki bilik və ixtisaslı kadr potensialı ilə əlaqədardır. Emal və istehsal prosesində toplanmış təcrübə digər ölkələr tərəfindən qısa müddətdə kompensasiya edilə bilmir.

Nəticə etibarilə, Çin həm enerji daşımaları, həm də yüksək texnologiya üçün vacib xammal zəncirinə nəzarət etməklə qlobal iqtisadi sistemdə strateji mövqeyini möhkəmləndirir. Bu isə Pekinə təkcə istehsal gücü deyil, həm də qlobal iqtisadi axınlara təsir imkanları qazandırır.