BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi

İran bu gün, cümə günü, Livandakı atəşkəslə paralel olaraq Hörmüz boğazının dəniz naviqasiyası üçün tamamilə yenidən açıldığını elan etdi və bu, qlobal enerji bazarlarına dərhal təsir göstərdi.

İranın Xarici İşlər naziri Abbas Araqçı bildirdi ki, boğaz atəşkəsin qalan müddəti ərzində bütün ticarət gəmiləri üçün tam açıqdır, lakin o, "keçidin İran Limanlar İdarəsi tərəfindən əvvəlcədən elan edilmiş marşrut üzrə həyata keçiriləcəyini" aydınlaşdırdı.

"Livandakı atəşkəs fonunda, bütün ticarət gəmilərinin Hörmüz boğazından keçidi atəşkəsin qalan müddəti üçün tamamilə mümkün olacaq".-deyə Araqçı "X" platformasında yazıb.

İranın Xarici İşlər Naziri bu ifadə ilə Vaşinqton və Tehran arasında bu ayın 21-də başa çatacaq atəşkəsi, yoxsa Livan və İsrail arasında cümə günü gecə yarısı qüvvəyə minən və ayın 25-nə qədər 10 gün davam edəcək atəşkəsi nəzərdə tutduğunu dəqiqləşdirmədi.

İran, verdiyi müxtəlif mövqelərə görə, ABŞ ilə apardığı atəşkəs danışıqları çərçivəsində İsrailin Livana zərbələrini dayandırmasında israrlı idi.

Tramp necə reaksiya verdi?

Prezident Donald Tramp bir sıra paylaşımlarında İranın Hörmüz boğazını açmaq qərarını (hansı ki, Tehran və Vaşinqton arasındakı müharibəni bitirmək üçün aparılan danışıqlarda əsas bənd idi) alqışladı, lakin eyni zamanda İran limanlarına dəniz mühasirəsinin davam etdiyini təsdiqlədi. O həmçinin Livandakı atəşkəsin boğazın açılması ilə əlaqəsini inkar etdi və bildirdi ki, İran dəniz minalarını təmizləyib və Hörmüzü yenidən bağlamamağa razılıq verib.

Birinci paylaşım: Tramp özünün sosial platforması olan "Truth Social"da ilk paylaşımında: "İran indicə elan etdi ki, Hörmüz boğazı tamamilə açıqdır və tam keçidə hazırdır".- dedi.

Paylaşımın sonunda "Təşəkkür edirəm" yazdı; bu ifadənin İrana, yoxsa ümumiyyətlə izləyicilərinə ünvanlandığı bilinməsə də, Amerikanın "CBS" şəbəkəsi və Britaniyanın "Financial Times" qəzeti ABŞ prezidentinin bu addıma görə Tehrana təşəkkür etdiyini qeyd etdi.

İkinci paylaşım: Digər bir paylaşımında o dedi ki, dəniz mühasirəsi "onlarla (İranla) olan işlərimiz 100% yekunlaşana qədər yalnız İrana münasibətdə" qüvvədə qalacaq və "İranla prosesimiz çox sürətlə getməlidir, çünki əksər bəndlər üzrə danışıqlar aparılıb".-deyə əlavə etdi.

Vaşinqton bazar ertəsindən bəri Tehranın neft ixrac etməsinin qarşısını almaq məqsədilə İran limanlarına mühasirə tətbiq edir.

Üçüncü paylaşım: Tramp bu yenidən şərh verərək İranın dəniz minalarını təmizlədiyini təsdiqlədi, NATO-nu tənqid etdi və Körfəz ölkələrinə təşəkkür etdi.

O, paylaşımında Tehranın ABŞ-ın köməyi ilə bütün dəniz minalarını təmizlədiyini və ya "bunu etmək üzrə olduğunu" qeyd edərək, köməklərinə görə Səudiyyə Ərəbistanı, BƏƏ və Qətərə təşəkkür etdi.

NATO haqqında isə Tramp "İndi ki Hörmüz boğazı böhranı bitdi, NATO-dan mənə zəng edib köməyə ehtiyacımız olub-olmadığını soruşdular. Onlara uzaq durmalarını dedim; əgər gəmilərini yalnız neftlə doldurmaq istəmirlərsə. Onlar ehtiyac anında faydasız idilər və sadəcə kağızdan pələngdirlər".- yazdı.

Dördüncü paylaşım: Tramp İranın bəyanatı ilə Livan arasında əlaqənin olduğunu inkar edərək: "Yenə də! Bu sövdələşmənin heç bir şəkildə Livanla əlaqəsi yoxdur, amma biz Livanı yenidən möhtəşəm edəcəyik!".-dedi.

Bu, Tehranın elan etdiyinin əksinə, Hörmüzün açılmasının Livandakı atəşkəslə bağlı olmadığını göstərir.

Beşinci paylaşım: Prezident beşinci paylaşımını Pakistana və onun "möhtəşəm" adlandırdığı Baş naziri Şahbaz Şərifə, həmçinin Pakistan Ordu komandanı Asim Munirə ayırdı və hər iki rəsmini "heyranedici" adlandırdı.

Altıncı paylaşım: Son paylaşımında Tramp bildirdi ki, İran Hörmüz boğazını bir daha bağlamamağa razılıq verib və əlavə etdi ki, boğaz "artıq dünyaya qarşı silah kimi istifadə olunmayacaq".

Tramp cümə günü səhər saatlarında verdiyi bəyanatda "İrandakı müharibənin çox tezliklə bitəcəyini" təsdiqləmiş və ABŞ-ın hərbi performansının "mükəmməl" olduğunu vurğulamışdı.

Bundan əvvəl o, Livan Prezidenti Cozef Aun və İsrail Baş naziri Benyamin Netanyahu ilə "mükəmməl" adlandırdığı danışıqlar apardığını və hər iki liderin atəşkəsə başlamağa razılaşdıqlarını təsdiqləmişdi.

Bəyanat dünya iqtisadiyyatına necə təsir etdi?

Hörmüz boğazının tamamilə açılması haqqında bəyanat qlobal neft qiymətlərində kəskin ucuzlaşmaya səbəb oldu. London Birja Qrupu bəyanatdan dərhal sonra "Brent" markalı neftin qiymətinin 10% düşdüyünü bildirdi.

Bazar məlumatlarına görə, iyun ayı tədarüklü "Brent" markalı neftin bir barelinin qiyməti 10,42% azalaraq 89,03 dollara, ABŞ-ın "WTI" markalı neftinin may ayı tədarükü isə 11,11% azalaraq bir barel üçün 84,17 dollara düşüb.

Hörmüz boğazı dünyanın ən mühüm həyati dəniz keçidlərindən biridir; qlobal neft ixracatının böyük bir hissəsi buradan keçir, bu da onu dəniz naviqasiyası ilə bağlı hər hansı inkişafın enerji bazarlarına və beynəlxalq ticarətə birbaşa təsir göstərməsinə səbəb olur.

İran: Müxalif mövqe və keçid şərtləri

İranın Xarici İşlər naziri Abbas Araqçının bəyanatına zidd olaraq, İranın dövlətə məxsus "Nur News" saytı yüksək rütbəli hərbi rəsmiyə istinadən hərbi gəmilərin Hörmüz boğazından keçməsinin hələ də qadağan olduğunu bildirdi və əlavə etdi."Yalnız mülki gəmilərin müəyyən edilmiş marşrutlar vasitəsilə və SEPAH-ın Hərbi Dəniz Qüvvələrinin razılığı ilə keçməsinə icazə verilir".-deyə sayt yazıb.

İranın "Fars" agentliyi Milli Təhlükəsizlik Şurasına yaxın bir mənbəyə istinadən "Dəniz mühasirəsinin davam etməsi halında bu, atəşkəsin pozulması hesab olunacaq və Hörmüz boğazındakı keçid yolu bağlanacaq".-xəbərini verdi.

Mənbə bildirdi ki, boğazdan keçid müəyyən şərtlərə tabedir; bura gəmilərin ticarət gəmiləri olması, özlərinin və ya yüklərinin "düşmən dövlətlərlə" əlaqəli olmaması daxildir. Hərbi gəmilərin keçidinə icazə verilməyəcək. Həmçinin keçidin yalnız İran qüvvələri ilə koordinasiyalı şəkildə və "İranın müəyyən etdiyi marşrut üzrə" həyata keçiriləcəyi təkrarlandı.

İranın "Mehr" agentliyi isə boğazın açılmasının rəsmilər tərəfindən izahata ehtiyacı olduğunu bildirdi və qeyd etdi ki, bu, son müharibədə "mühüm və həlledici" bir amil idi. "Mehr" vurğuladı ki, Ali Rəhbər Müctəba Xameneinin bəyanatlarına uyğun olaraq boğaz bağlı qalmalıdır və Xarici İşlər nazirinin tviti "rəhbərliyin razılığını tələb edir".