BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi

Dünyanın aparıcı elm mərkəzlərindən biri hesab olunan ABŞ son illərdə elmi liderliyinin gələcəyi ilə bağlı artan suallarla üzləşib. Nobel mükafatçısı, kimya üzrə alim Ömər Yaginin ABŞ-dakı vəzifəsini tərk edərək Çinin paytaxtı Pekində yerləşən Tsinghua Universitetinə keçməsi qlobal elmi rəqabətdə yeni mərhələnin başlanğıcı kimi qiymətləndirilir.

İordaniya-Səudiyyə əsilli amerikalı alim Ömər Yagi Kaliforniya Universitetinin Berkli kampusunda təxminən 14 il fəaliyyət göstərdikdən sonra Çində yeni elmi mərkəzə rəhbərlik etməyə başlayıb. Tsinghua Universiteti alim üçün xüsusi mərasim təşkil edib və onun rəhbərliyi altında yeni araşdırma institutunun yaradıldığını açıqlayıb.

Yagi 2025-ci ildə kimya üzrə Nobel mükafatını yapon alim Susumu Kitagava və britaniyalı-avstraliyalı alim Riçard Robsonla birlikdə qazanıb. Onlar “metal üzvi çərçivələr” (Metal Organic Frameworks, MOF) adlanan yeni materialların hazırlanmasına görə mükafata layiq görülüblər.

Bu materiallar yüksək məsaməli kristal struktura malikdir və karbon qazının tutulması, qazların saxlanması, səhralarda havadan su əldə edilməsi və kimyəvi reaksiyaların sürətləndirilməsi kimi sahələrdə istifadə oluna bilər. Alimlərin işi müasir kimyada yeni istiqamətin formalaşmasına səbəb olub.

Çində Yaginin rəhbərlik edəcəyi yeni institut süni intellekt, kimya və materialşünaslığı birləşdirən multidissiplinar (çoxşaxəli) araşdırmalar aparacaq. Məqsəd yeni materialların hazırlanmasını sürətləndirmək, onların xüsusiyyətlərini əvvəlcədən proqnozlaşdırmaq və klassik sınaq üsullarından daha effektiv elmi model yaratmaqdır.

Çin alimləri cəlb etmək üçün ABŞ-la rəqabət aparır

Ömər Yagi ABŞ-dan ayrılmasının konkret səbəbini açıqlamasa da, onun açıqlamaları göstərir ki, geniş elmi imkanlar və yeni tədqiqat platforması qərarında mühüm rol oynayıb.

Alim artıq mövcud laboratoriyaya qoşulmayıb, əksinə, kimya, kimya mühəndisliyi, material elmləri, kompüter elmləri və süni intellekt sahələrini birləşdirən yeni elmi struktur qurmaq imkanı əldə edib.

Ekspertlər hesab edirlər ki, bu addım daha geniş tendensiyanın bir hissəsidir. Çin son illərdə yalnız xaricdə çalışan öz alimlərini geri qaytarmağa deyil, həm də ABŞ universitetlərində karyera quran beynəlxalq səviyyəli tədqiqatçıları cəlb etməyə başlayıb.

ABŞ elmi mühiti isə maliyyələşmə problemləri, tədqiqat qrantlarının azalması və elmi siyasətdə yaranan qeyri-müəyyənlik səbəbindən çətin dövr yaşayır.

Yagi daha əvvəl verdiyi müsahibələrdə ABŞ-da elmi araşdırmalar üçün şəraitin əvvəlki qədər əlverişli olmadığını bildirib. Onun sözlərinə görə, alimlər süni intellekt inqilabına uyğunlaşmalı və bu texnologiyadan yalnız laboratoriya proseslərini sürətləndirmək üçün deyil, yeni elmi suallar yaratmaq üçün də istifadə etməlidirlər.

Alim ABŞ-ın süni intellekt sahəsində sürətli dəyişikliklərə kifayət qədər hazırlaşmadığını və elmi laboratoriyaların cəmiyyətin texnoloji inkişaf tempindən geri qaldığını vurğulayıb.

ABŞ elmi hegemonluğu dövrü sona çatır?

XX əsrin ortalarından etibarən dünya elmi liderliyi dedikdə ilk olaraq ABŞ adı çəkilirdi. Atom bombasının hazırlanması, insan genomunun xəritələndirilməsi, Aya ilk insanın göndərilməsi, tranzistorun və internetin yaradılması kimi tarixi nailiyyətlər Amerikanın elmi gücünü qlobal miqyasda möhkəmləndirmişdi.

ABŞ uzun illər elmi üstünlüyü dövlət strategiyasının əsas hissəsi kimi qəbul edib. Universitetlərə böyük investisiyalar yatırılıb, dünyanın müxtəlif ölkələrindən alimlər cəlb olunub və ölkə qlobal elmi innovasiyanın əsas mərkəzinə çevrilib.

Lakin son illərdə bu üstünlük əvvəlki qədər mübahisəsiz görünmür. Çin sürətlə elmi istehsalını artıraraq ABŞ-la arasındakı fərqi azaltmağa başlayıb.

Yüksək keyfiyyətli elmi araşdırmalar sahəsində Çin ABŞ-la rəqabətdə böyük irəliləyiş əldə edib. Çin artıq yalnız məqalələrin sayına görə deyil, həm də nüfuzlu elmi jurnallarda yayımlanan keyfiyyətli araşdırmalar üzrə ABŞ-a ciddi rəqibə çevrilib.

Mütəxəssislərin fikrincə, əsas dəyişiklik ondan ibarətdir ki, Çin əvvəllər daha çox kəmiyyətə üstünlük verirdisə, indi yüksək səviyyəli elmi nəticələr əldə etməyə başlayıb.

2024-cü ildə Çin ən nüfuzlu elmi nəşrlərdə ABŞ-ı geridə qoyaraq təxminən 37 min elmi məqalə ilə lider mövqeyə yüksəlib. ABŞ alimlərinin həmin kateqoriyada töhfəsi isə təxminən 32 min məqalə təşkil edib.

Bu göstəricilər göstərir ki, qlobal elmi güc balansında ciddi dəyişikliklər baş verir.

Çin necə yüksəldi, ABŞ elmi sistemi niyə zəifləyir?

Qlobal elmi rəqabətdə Çinin yüksəlişi yalnız elmi məqalələrin sayının artması ilə izah olunmur. Pekin uzunmüddətli strategiya, böyük maliyyə yatırımları və beynəlxalq alimləri cəlb etməyə yönəlmiş proqramlar vasitəsilə elmi potensialını sürətlə genişləndirib.

ABŞ isə uzun illər dünyanın ən güclü elmi ekosisteminə malik ölkə olaraq qalsa da, son dövrdə maliyyələşmə qeyri-müəyyənliyi, elmi siyasətdə dəyişikliklər və xarici tədqiqatçıların ölkəyə gəlməsi ilə bağlı problemlərlə üzləşib.

Çin elmi investisiyalarda ABŞ-a yaxınlaşır

Çinin elmi yüksəlişinin əsas səbəblərindən biri dövlət səviyyəsində həyata keçirilən uzunmüddətli tədqiqat strategiyasıdır.

Son onillikdə Pekin elmi araşdırma və inkişaf (R&D – tədqiqat və inkişaf) xərclərini hər il təxminən 10 faiz artırıb. Bu artım ABŞ-dakı artım tempindən bir neçə dəfə yüksək olub.

Hazırda Çin dünyada ən çox elmi tədqiqatçıya malik ölkələrdən biridir. Ölkənin universitetləri hər il elm, texnologiya, mühəndislik və riyaziyyat sahələrində on minlərlə doktorant hazırlayır.

Çin universitetləri xüsusilə mühəndislik, süni intellekt, materialşünaslıq və tətbiqi elmlər sahəsində sürətlə irəliləyir.

2025-ci il Leiden Universitetinin elmi reytinqində Çin universitetləri araşdırma məhsuldarlığı baxımından ilk sıralarda yer alıb. Reytinqdə Çin universitetləri ilk onluğun böyük hissəsini tutarkən, ABŞ-ın ən nüfuzlu universitetlərindən biri olan Harvard Universiteti daha aşağı mövqedə qərarlaşıb.

Bu göstəricilər universitetlərin nüfuzuna deyil, elmi məqalələrin keyfiyyətinə, istinad sayına və beynəlxalq əməkdaşlığa əsaslanır.

Çin tətbiqi elmlərdə üstünlük qazanır

Bununla belə, ABŞ hələ də fundamental elmlərdə, yəni birbaşa kommersiya məqsədi olmayan əsas elmi araşdırmalarda güclü mövqeyini qoruyur.

ABŞ elmi sisteminin əsas üstünlüyü uzun illər ərzində qurulan tədqiqat mədəniyyəti, universitetlərin müstəqilliyi və alimlərə verilən yaradıcılıq azadlığı olub.

Çinin əsas üstünlüyü isə elmi nəticələri daha sürətli şəkildə texnologiyaya və sənaye məhsullarına çevirmək qabiliyyətidir.

Ekspertlərin fikrincə, Pekin elmi yalnız akademik fəaliyyət kimi deyil, milli inkişaf infrastrukturu kimi qəbul edir. Bu yanaşma xüsusilə süni intellekt, yarımkeçiricilər, yeni materiallar və biotexnologiya sahələrində özünü göstərir.

ABŞ elmi sisteminin təməli necə qurulmuşdu?

ABŞ-ın elmi liderliyinin formalaşması İkinci Dünya müharibəsindən sonra başlayan xüsusi modelə əsaslanırdı.

1944-cü ildə ABŞ Prezidenti Franklin Ruzvelt elmi məsləhətçisi və Manhetten layihəsinin əsas simalarından biri olan mühəndis Vannevar Buşdan müharibə dövründə əldə olunan elmi potensialın sülh dövründə necə istifadə edilə biləcəyini araşdırmağı istəyib.

Buşun 1945-ci ildə hazırladığı “Elm: Sonsuz sərhəd” adlı hesabat ABŞ elmi siyasətinin əsas sənədlərindən birinə çevrilib.

Hesabatda dövlətin fundamental elmlərə böyük maliyyə ayırması, lakin tədqiqat istiqamətlərinin siyasətçilər deyil, alimlər tərəfindən müəyyənləşdirilməsi təklif edilirdi.

Bu yanaşma nəticəsində ABŞ-da Milli Elm Fondu (National Science Foundation) yaradıldı və universitet əsaslı elmi araşdırma modeli geniş yayıldı.

Nəticədə alimlər sabit maliyyə, akademik azadlıq və uzunmüddətli tədqiqat imkanları əldə etdilər.

ABŞ-ın əsas üstünlüyü: xarici alimləri cəlb etmək

ABŞ elmi sisteminin ikinci böyük dayağı dünyanın hər yerindən istedadlı alimləri özünə cəlb etmək bacarığı olub.

Onilliklər ərzində Hindistan, Çin, Avropa, Yaxın Şərq və digər bölgələrdən minlərlə alim ABŞ universitetlərinə gəlib və onların böyük hissəsi ölkədə qalıb.

Məlumatlara görə, ABŞ-ın elm, texnologiya, mühəndislik və riyaziyyat sahələrində çalışan əmək qüvvəsinin mühüm hissəsini xaricdə doğulan mütəxəssislər təşkil edir.

Xüsusilə doktorantura və yüksək səviyyəli elmi fəaliyyət sahələrində xarici mənşəli alimlərin payı daha yüksəkdir.

Bu model ABŞ-a yalnız insan resursu qazandırmayıb, həm də ölkəni dünyanın ən böyük elmi mərkəzinə çevirib.

Lakin son illərdə bu iki əsas üstünlük – sabit maliyyə və qlobal istedad axını – təzyiq altında qalıb.

Elmi maliyyələşmədə qeyri-müəyyənlik

2025-ci ildən etibarən ABŞ-da federal elmi qurumların maliyyələşməsi ilə bağlı mübahisələr daha da kəskinləşib.

ABŞ Milli Sağlamlıq İnstitutları (NIH) və Milli Elm Fondu (NSF) tərəfindən maliyyələşdirilən bəzi tədqiqat proqramlarının dayandırılması və ya azaldılması alimlər arasında narahatlıq yaradıb.

Elm ictimaiyyətinin əsas narahatlığı yalnız maliyyənin azalması deyil, uzunmüddətli layihələr üçün sabitliyin pozulmasıdır.

Çünki elmi layihələrin böyük hissəsi illərlə davam edir və alimlər gələcək maliyyə imkanlarını əvvəlcədən planlaşdırmağa ehtiyac duyurlar.

Mütəxəssislər hesab edirlər ki, elmi sistem üçün ən böyük təhlükələrdən biri qeyri-müəyyənlikdir. Alim beşillik layihə planlaşdırdığı halda maliyyənin hər il dəyişməsi tədqiqat prosesini zəiflədə bilər.

Alimlər ABŞ-dan getməyi düşünür

ABŞ-da elmi mühitdə yaranan narahatlıq alimlərin ölkədən çıxmaq ehtimalını da artırıb.

“Nature” jurnalının alimlər arasında keçirdiyi sorğuda iştirakçıların böyük hissəsi ABŞ-dan ayrılma ehtimalını nəzərdən keçirdiyini bildirib.

Xüsusilə karyerasının əvvəlində olan gənc tədqiqatçılar arasında bu tendensiya daha güclü olub.

Bu vəziyyətdən Avropa ölkələri və Çin istifadə etməyə çalışır. Bir sıra dövlətlər xarici alimləri cəlb etmək üçün xüsusi proqramlar, maliyyə paketləri və yeni akademik imkanlar təqdim edir.

Çin isə bu prosesdə daha aqressiv strategiya yürüdərək alimlər üçün yüksək maaş, laboratoriya imkanları və tədqiqat azadlığı təklif edir.

ABŞ elminin qarşılaşdığı problemlər yalnız maliyyə və alim axını ilə məhdudlaşmır. Ekspertlərin fikrincə, ölkənin elmi gücünü uzun illər formalaşdıran əsas amillərdən biri olan insan kapitalı da təzyiq altındadır.

Elm sisteminin gələcəyi yeni nəsillərin riyaziyyat, texnologiya və fundamental elmlərə marağından asılıdır. Lakin son illərdə ABŞ-da şagirdlərin akademik göstəricilərinin zəifləməsi, xüsusilə riyaziyyat sahəsində geriləmə elm ictimaiyyətində narahatlıq yaradıb.

Təhsildə geriləmə gələcək alim bazasına təsir edir

İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatının (OECD) beynəlxalq qiymətləndirmələrinə görə, ABŞ məktəblilərinin riyaziyyat nəticələri son illərdə aşağı düşüb.

2022-ci ildə keçirilən beynəlxalq qiymətləndirmədə amerikalı 15 yaşlı şagirdlərin riyaziyyat göstəriciləri əvvəlki dövrlə müqayisədə zəifləyib. Şagirdlərin əhəmiyyətli hissəsi əsas riyazi bacarıqlar üzrə aşağı nəticə göstərib.

ABŞ daxilində aparılan milli qiymətləndirmələr də oxşar mənzərə ortaya qoyur. Orta məktəb şagirdləri arasında riyaziyyat və oxu bacarıqlarında zəifləmə müşahidə edilir.

Alimlər hesab edirlər ki, bunun səbəbləri çoxşaxəlidir. Təhsil sistemindəki problemlərlə yanaşı, rəqəmsal texnologiyaların, xüsusilə sosial media platformalarının gənclərin diqqətinə təsiri də müzakirə olunur.

Smartfonlar və diqqət böhranı

Bəzi tədqiqatçılar müasir texnologiyaların insan diqqətinin formalaşmasına təsir etdiyini düşünür.

Sosial media platformaları qısa və sürətli məzmun üzərində qurulduğu üçün istifadəçilərin uzunmüddətli diqqətini zəiflədə bilər.

Elm isə tamamilə fərqli düşüncə modeli tələb edir. Mürəkkəb problemlərin həlli, uzunmüddətli araşdırmalar və yeni kəşflər səbir, dərin analiz və davamlı diqqət tələb edir.

Tədqiqatçılar bildirirlər ki, alqoritmlərlə böyüyən yeni nəsillər sürətli informasiya axınına daha çox uyğunlaşır, lakin uzunmüddətli elmi fəaliyyət üçün lazım olan səbirli düşüncə vərdişləri zəifləyə bilər.

Bununla belə, mütəxəssislər vurğulayırlar ki, smartfonların və sosial medianın təhsilə təsiri ilə bağlı bütün nəticələr hələ tam sübut olunmayıb və bu məsələ üzərində araşdırmalar davam edir.

Elmə ictimai inam azalır

ABŞ elminin qarşılaşdığı digər mühüm problem cəmiyyətin elmə münasibətində yaranan dəyişikliklərdir.

Araşdırmalar göstərir ki, amerikalıların böyük hissəsi alimlərə hələ də güvənir. Lakin son illərdə elmə inam səviyyəsində müəyyən azalma müşahidə olunur.

Ekspertlərin fikrincə, əsas problemlərdən biri elmi məsələlərin siyasi mübahisələrin bir hissəsinə çevrilməsidir.

Elm obyektiv araşdırma sahəsi olmaqdan çıxaraq bəzi hallarda siyasi kimliklərlə əlaqələndirilir. Bu isə elmi nəticələrə münasibətdə cəmiyyətdə parçalanma yaradır.

Xüsusilə pandemiya dövründən sonra elm, səhiyyə siyasəti və ekspert rəyləri ətrafında yaranan siyasi mübahisələr alimlərə olan etimada təsir edib.

Çin elmi strateji üstünlük kimi görür

Çin isə elmi inkişafı uzunmüddətli dövlət strategiyasının əsas elementlərindən biri kimi qəbul edir.

Pekin süni intellekt, yüksək texnologiyalar, materialşünaslıq və biotexnologiya kimi sahələrdə böyük investisiyalar edir.

Çin hökuməti alimlər üçün xüsusi proqramlar yaradaraq xaricdə çalışan tədqiqatçıları ölkəyə cəlb etməyə çalışır. Bu proqramlar çərçivəsində maliyyə dəstəyi, laboratoriya imkanları, akademik vəzifələr və müxtəlif sosial güzəştlər təqdim olunur.

Beləliklə, Çin əvvəllər ABŞ-a alim göndərən ölkə mövqeyindən çıxaraq indi beynəlxalq alimləri cəlb edən mərkəzə çevrilmək istəyir.

ABŞ elmi hələ də güclü olaraq qalır

Bütün bu proseslərə baxmayaraq, ekspertlər ABŞ elminin tamamilə zəiflədiyini hesab etmirlər.

Amerikanın aparıcı universitetləri hələ də dünyanın ən nüfuzlu elmi mərkəzləri sırasında yer alır. ABŞ alimləri beynəlxalq elmi layihələrdə, yüksək səviyyəli tədqiqatlarda və Nobel mükafatlarında mühüm rol oynamaqda davam edir.

Lakin əsas sual ABŞ-ın bu üstünlüyü gələcəkdə qoruyub-qoruya bilməyəcəyidir.

Elm sistemləri yalnız maliyyə ilə deyil, həm də sabitlik, istedad axını, təhsil səviyyəsi və cəmiyyətin elmə münasibəti ilə formalaşır.

ABŞ uzun illər ərzində dünyanın ən güclü elmi ekosistemini quraraq liderliyə sahib olub. Lakin Çin sürətlə irəliləyir və qlobal elmi yarışda artıq ABŞ-ın ən ciddi rəqibinə çevrilib.

Gələcəkdə “dünyanın elmi lideri kim olacaq?” sualının cavabı yalnız laboratoriyalarda deyil, həm də ölkələrin elmə verdiyi strateji dəyərdə müəyyənləşəcək.