BAKI,VOA
İranın kiçik Xark adası bir tərəfdən ABŞ və İsrail, digər tərəfdən isə İran arasında davam edən müharibənin gedişatı ilə bağlı Qərbdə aparılan müzakirələrin mərkəzində dayanır. Bir sıra Qərb qəzetlərinin bu adanı və onun əhəmiyyətini işıqlandırması göstərir ki, bura ABŞ-İran münaqişəsində həlledici nöqtələrdən birini təmsil edə bilər.
Xark adası İran sahillərindən təxminən 25 kilometr məsafədə yerləşir və dünyanın ən böyük açıq neft ixrac terminalı hesab olunur. Bu ada gündəlik 7 milyon barelə qədər neft yükləmək qabiliyyətinə malikdir. İranın əksər sahillərinin dayaz olması və nəhəng tankerləri qəbul edə bilməməsi səbəbindən ölkənin neft ixracatının 90-95%-i məhz bu ada vasitəsilə keçir.
Bu adanın mövzusunu işıqlandıran Avstraliyanın "Australian Financial Review" qəzeti "Tramp niyə bu İran neft adasını hədəf almadan buraxıb?" başlığı ilə sual ünvanlayıb. Britaniyanın "Daily Telegraph" qəzeti isə mövzu ilə bağlı hesabatı üçün bu başlığı seçib: "Trampın bir əsgər belə göndərmədən İranı məğlub etməsinə imkan verə biləcək kiçik ada".
Eyni istiqamətdə Fransanın "Le Figaro" qəzeti "strateji cəhətdən son dərəcə mühüm Xark adası"ndan bəhs edərək, onu ABŞ-ın hədəf ala biləcəyi İran neftinin mərkəzi hesab edib. Digər fransız nəşri "Le Parisien" isə adanın ələ keçirilməsi məsələsini ortaya qoyaraq bu suala cavab axtarıb: "ABŞ-ın Xark adasına nəzarəti İranla müharibədə dönüş nöqtəsi olacaqdı?".
İqtisadi Şah Damarı
İran masası üzrə məsul olmuş keçmiş ABŞ rəsmisi Riçard Nevyu təsdiqləyir ki, adanın əhəmiyyəti o qədər böyükdür ki, "onsuz İran iqtisadiyyatı çökəcək". ABŞ kəşfiyyat sənədlərində qeyd olunur ki, Xark adasındakı neft obyektləri İranın neft sistemi üçün həyat əhəmiyyətlidir və onların fəaliyyətinin davam etməsi İran iqtisadiyyatının rifahı üçün zəruridir.
Sözügedən qəzetlərdə dərc olunan təhlillər razılaşır ki, adanın hədəf alınması və ya nəzarətə götürülməsi Tehranın maliyyə imkanlarını iflic edə bilər. Neft gəlirləri dövlətin, silahlı qüvvələrin və İranla müttəfiq olan regional şəbəkələrin maliyyələşdirilməsinin əsas sütununu təşkil edir ki, bu da adanı strateji baxımdan cəlbedici hədəfə çevirir.
Bəzi ekspertlər hesab edirlər ki, "adanın ələ keçirilməsi İranın neft arteriyasını kəsəcək", digərləri isə İran rejimini zəiflətməyin ən effektiv yollarından birinin "adanı tutmaq" və ya onun neft obyektlərini sıradan çıxarmaq ola biləcəyi qənaətindədirlər.
Böyük Risklər və Qlobal Təsirlər
Lakin eyni qəzetlər bu variantın böyük risklər daşıdığını da vurğulayırlar. Adanın bombardman edilməsi regionda genişmiqyaslı eskalasiyaya səbəb ola bilər. Nevyu "Australian Financial Review"da xəbərdarlıq edir ki, Xarkın vurulması İranı Körfəz ölkələrinin neft infrastrukturunu hədəf almağa sövq edə bilər.
Həmçinin, İranın neft ixracatının hər hansı şəkildə dayandırılması qlobal enerji bazarlarında ciddi pozuntulara yol aça bilər. Ekspertlərin hesablamalarına görə, adanın blokadaya alınması və ya ələ keçirilməsi neftin qiymətini barel başına pik həddə çatdıra bilər, hansı ki, bazar onsuz da Hörmüz boğazındakı gərginlik səbəbindən artan təlatümlər yaşayır.
Trampın 1988-ci il proqnozu
Məqalədə litvalı enerji təhlükəsizliyi eksperti Petras Katinasın "adanın tutulması İranın neft şah damarını kəsəcək" fikri ilə yanaşı, ABŞ Prezidenti Donald Trampın hələ 1988-ci ildə verdiyi bəyanat da xatırladılır. Tramp həmin vaxt demişdi ki, əgər ABŞ İranın hücumuna məruz qalsa, "mən Xark adasına gedər və oranı ələ keçirərdim". Bu, Trampın hələ o vaxtdan bu adanın strateji əhəmiyyətini dərk etdiyini göstərir.
"Le Figaro" isə adanın iqtisadi və hərbi ölçülərinə diqqət çəkərək izah edir ki, neft gəlirləri İran dövlətini, hərbi qurumlarını və regional milis şəbəkələrini maliyyələşdirən əsas mənbədir. Qəzet "American Enterprise Institute"un tədqiqatçısı Maykl Rubinin bu fikrinə yer verir: adanın hərbi əməliyyatla ələ keçirilməsi strateji baxımdan "təbii bir addımdır", çünki bu, Tehranın fəaliyyətlərini maliyyələşdirmə qabiliyyətini sarsıda bilər, lakin bu, eyni zamanda ABŞ əsgərləri üçün böyük risk deməkdir.
"Le Parisien" isə adaya qarşı tətbiq edilə biləcək blokada və ya hərbi nəzarət ssenarilərini işıqlandıraraq, belə bir addımın müharibədə dönüş nöqtəsi olacağını vurğulayır. Lakin qəzet eyni zamanda Vaşinqtonun qarşılaşdığı dilemmanı da qeyd edir: neft hasilatındakı hər hansı bir pozuntu, harada baş verməsindən asılı olmayaraq, qlobal miqyasda qiymətlərə təsir edir ki, bu da ABŞ administrasiyasını enerji qiymətlərində kəskin artıma səbəb olmadan İranla üzləşmək sınağı qarşısında qoyur.
Nəticə etibarilə, bu çoxsaylı mətbuat təhlilləri göstərir ki, Xark adası kiçik sahəsinə baxmayaraq iqtisadiyyat, enerji və hərbi siyasətin birləşdiyi strateji bir düyündür. O, İran üçün həyati bir iqtisadi arteriya, Vaşinqton üçün isə potensial təzyiq nöqtəsidir.