BAKI,AzerVoice Analitik Təhlil Mərkəzi
Son üç ay ərzində ikinci dəfə olaraq İsrailin Baş naziri Benyamin Netanyahu bazar ertəsi Qüdsdəki “Davud şəhəri” məhəlləsindən Əl-Əqsa məscidinin yanındakı Burak divarına (Qərb divarı) qədər uzanan tunelin açılışını etdi. Lakin bu dəfə açılış ABŞ-ın dövlət katibi Marko Rubionun iştirakı ilə baş tutdu. Rubio bu addımı “xüsusi tarixi hadisə” adlandırdı.
Yəhudi mənbələrində “Hşiloah” adlandırılan tunelin açılışında iştirak edən Netanyahu ötən həftə İsrailin Dohada həyata keçirdiyi və HƏMAS liderlərini öldürməyə cəhd etdiyi hücuma toxundu. ABŞ administrasiyası bu hücumdan narazılıq ifadə etmiş və onu İsrailin və ABŞ-ın maraqlarına zidd hesab etmişdi. Bununla belə, Rubio bəyan etdi ki, bu əməliyyat – mənfi tərəflərinə baxmayaraq – ABŞ-da İsrailin mövqeyinə xələl gətirmir və iki ölkə arasındakı münasibətlərə mənfi təsir etmir.
Netanyahu isə bəyan etdi ki, nə Dohanın bombalanmasına, nə də HƏMAS liderlərinin hədəfə alınmasına görə peşman deyil, və bunu uğursuz əməliyyat hesab etmir:
“Terror liderləri indi bilirlər ki, qaça bilərlər, amma gizlənə bilməzlər. Əllərimiz onlara harada olsalar da çata bilər.”
Sağ yönümlü və Netanyahunun mövqeyini dəstəkləyən “Yisrael Hayom” qəzeti bazar ertəsi yazdı ki, Rubionun əvvəlcədən planlaşdırılmış səfəri həyata keçirməkdə israrı ərəblərə “ABŞ-İsrail münasibətlərinin sarsılmaz olduğunu göstərən sərt bir mesaj”dır.
Qəzet əlavə edib: “Əvvəlki administrasiya dövründə sabiq dövlət katibi Antoni Blinkenin belə bir səfərini təsəvvür etmək çətin olardı. Rubionun sələfinin hər səfəri Qüdsdə gərginlik yaradaraq tələblərlə müşayiət olunurdu. Kamera qarşısında gülümsəmələr olsa da, İsrailin Qəzza müharibəsindəki maraqları ilə üst-üstə düşməyən siyahılar təqdim olunurdu.”
Nəşr onu da qeyd edib ki, indi prezident Donald Tramp açıq şəkildə İsrailin onun üçün nə qədər önəmli olduğunu göstərmək, və lazım olduğu zaman ABŞ-ın dəstəyinin İsrailin yanında olacağını təsdiqləmək istəyir.
İsrail tərəfi isə hesab edir ki, Rubionun səfərinin kulminasiya nöqtəsi məhz Qüdsdəki “Davud şəhəri”ndə yerləşən “Hşiloah” tunelinin açılış mərasimində iştirakı olub. Bəzi mənbələr isə iddia edirlər ki, ümumiyyətlə səfərin bütün siyasi görüşləri və proqramı bu açılış ətrafında qurulub.
Netanyahu tuneli əvvəl də açmışdı
Xatırladaq ki, Netanyahu bu tunelin açılışını ilk dəfə 2 iyun 2025-ci ildə – Qüdsün işğalının ildönümü münasibətilə etmişdi. O zaman o, tunelin içindən lentə alınmış videoda belə demişdi:
“Biz indi Davud şəhərində piyada qalxan küçədəyik. Bu, möhtəşəm hekayədir! Qüds həmişə gözümüzün önündə olub. Biz qayıtdıq və Qüdsü, həm qədimi, həm də yenisini azad etdik. O, əbədi olaraq bizim əlimizdə qalacaq.”
Tunel haqqında nələri bilirik?
Fələstin İrs Araşdırmaları Mərkəzi Qüdsdə bildirib: “Bu, Siloam (Silvan) tunelidir. O, Qüds şəhərinin yaxınlığında yerləşən Silvan kəndinin bulağını şəhərin içinə bağlayır. 1880-ci ildə təsadüfən aşkar olunandan sonra yəhudi mənbələri onu kral Hizqiyaya aid etmiş və guya Tövratdakı göstərişlə qazıldığını iddia etmişlər.”
Mərkəz əlavə edib: “Lakin yazını hərf-hərf və kəlmə-kəlmə oxuduqda, yəhudi kralı ilə bağlı heç bir işarə tapmırıq. Əksinə, yazı göstərir ki, qazıntı e.ə. 500-cü ildən əvvəl, Dəmir dövründə aiddir. Çünki yazının hərfləri və üslubu həmin dövrə məxsusdur, İsrailin iddia etdiyi kimi ellinistik dövrə deyil.”
Açıqlamada deyilir ki, yazı bu tunelin firon tanrısı Ranın göstərişi ilə qazıldığını göstərir. Bu isə tunelin Misirin şəhər üzərində hökmranlığı dövründə inşa edildiyini təsdiqləyir. Həmin dövrdə Qüds “Qirat Ra” – yəni “Ra tanrısının şəhəri” adlandırılırdı.
Mərkəz vurğulayıb ki, bu tunel əslində Kanan dövrünə aid olub Misir təsiri altında inşa edilmişdi və qədim Kanan mədəniyyətinin bir parçasıdır. İsrail isə onu siyasi məqsədlərlə yəhudiləşdirməyə çalışır. Mərkəz xatırladıb ki, tunel təsadüfən, köhnə şəhərdə kanalizasiya borularının təmiri zamanı aşkar edilmişdi. Sonradan israillilər Bab əl-Məğaribə, Vadi Hilva və digər sahələrdə qazıntılar apararaq tuneli siyasi məqsədlərlə istifadəyə yararlı hala gətirmişdilər.